Impulslar texnikasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 154–155-b. — ziyouz.com
Impulslar texnikasi - elektr impulslarni hosil qiliş (generatsiyalaş), kuçaytiriş, özgartiriş va ulardan foydalaniş b-n boğliq bölgan texnika sohasi. Bunday impulslar relaksatsiyalovçi generatorlar (multivibratorlar, blokinggeneratorlar va b.) yoki boşqa generatorlar yordamida hosil qilinadi. Impuls rejimda işlaydigan (elektr signallar uzlukli beriladigan) im-pulsli lampa va yarimöpgkazgiçli asboblar elektr impulslar manbai va kuçaytirgiçlari bölib xizmat qiladi. Elektr impulslarning turli elektr zanjirlar, qurilmalar va obyektlarga ta'siridan vujudga keladigan jarayonlar ham I. t.da tadqiq qilinadi.
I. t.da elektr impulslarining turli şakllaridan foydalaniladi. Elektr impulsi — tok yoki kuçlaniş impulsi qisqa vaqt (x) içida ta'sir etadi va aniq T vaqt (takrorlaniş davri) oraliğida takrorlanadi.
I. t.da qöllaniladigan impulslarning davomiyligi x = 0,1 s dan 1 nano s gaça (1ns = 10~9 s), takrorlaniş davri esa T= 10 — 106 x. Impulslar quvvati önlab mln. vatt gaça boradi. Impulslar ikkiga bölinadi: videoimpulslar va radioimpulslar. Video-impulslar — kuçlaniş va tokning qisqa vaqt içida noldan maksimumga va maksimumdan nolga tuşişi. Radioimpulslar qisqa vaqt içidagi yuqori çastotali garmonik tebranişlar ketma-ketligidan iborat. Impulslar amplitudasini yoki qutbliligini özgartirişda impulsli transformatordan iborat bölgan transformator zanjiri qöllaniladi. Impulsning davomiyligini kamaytirişda induktivlik ğaltagi, elektr kondensatorlar va rezistorlardan iborat differensiyalovçi zanjirlardan; oşirişda esa tarkibida kondensator va rezistorli integratsiyalovçi zanjirlardan foydalaniladi.
Impulsli rejim televideniyeda keng qöllaniladi: tasvir va sinxronlaş signallari impulsli signallar hisoblanadi. Radioimpulslar yordamida masofani ölçaş usullari işlab çiqilgan; natijada radiolokatsiya va radionavigatsiya ança taraqqiy etdi. Uzokdan turib radioboşqarişda impulsli rejimdan foydalaniş ança samarali hisoblanadi. Yer sun'iy yuldoşlarinm, kosmik kemalar va b.ni Yerdan turib boşqariş mumkin. Axborot-ölçaş texnikasida ham impulsli usullarning ahamiyati katta. Zamonaviy elektron hisoblaş maşinalarining işi I. t. usullari va vositalariga asoslanadi. I. t. usullari, ayniqsa radioulçaş kurilmalarida juda qöl keladi.
Elektrotexnikaning yuqori (102 V dan 107 V gaça) kuçlaniş va kuçli (102o dan 107 a gaça) tok impulslarini hosil qiliş, ölçaş va ulardan foydalaniş b-n şuğullanadigan sohasi yuqori kuçlanişli I.t.deb ataladi. Bunday impulslar davomiyligi 10~ dan 1CH0 s gaça. Ulardan elektrotexnika apparatlarini sinaşda, yaşin qaytariş qurilmalarini modellaşda, eksperimental fizikada foydalaniladi. Kuçli tok impulslari termoyadro kurilmalarida, zaryadli zarralar tezlatkiçlarida, aerodinamik va termoyadro tadqiqotlarida, elektrotexnika kurilmalari va kommutatsiya apparatlarini sinaş va b. sohalarda köllaniladi. Bunday impulslar elektr generatorlar, akkumulyatorlar, kondensator batareyalari va b. yordamida hosil kilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИМПУЛЬСЛАР ТЕХНИКАСИ - электр импульсларни ҳосил қилиш (генерациялаш), кучайтириш, ўзгартириш ва улардан фойдаланиш б-н боғлиқ бўлган техника соҳаси. Бундай импульслар релаксацияловчи генераторлар (мультивибраторлар, блокинггенераторлар ва б.) ёки бошқа генераторлар ёрдамида ҳосил қилинади. Импульс режимда ишлайдиган (электр сигналлар узлукли бериладиган) им-пульсли лампа ва яримўпгказгичли асбоблар электр импульслар манбаи ва кучайтиргичлари бўлиб хизмат қилади. Электр импульсларнинг турли электр занжирлар, қурилмалар ва объектларга таъсиридан вужудга келадиган жараёнлар ҳам И. т.да тадқиқ қилинади.
И. т.да электр импульсларининг турли шаклларидан фойдаланилади. Электр импульси — ток ёки кучланиш импульси қисқа вақт (х) ичида таъсир этади ва аниқ Т вақт (такрорланиш даври) оралиғида такрорланади.
И. т.да қўлланиладиган импульсларнинг давомийлиги х = 0,1 с дан 1 нано с гача (1нс = 10~9 с), такрорланиш даври эса Т= 10 — 106 х. Импульслар қуввати ўнлаб млн. ватт гача боради. Импульслар иккига бўлинади: видеоимпульслар ва радиоимпульслар. Видео-импульслар — кучланиш ва токнинг қисқа вақт ичида нолдан максимумга ва максимумдан нолга тушиши. Радиоимпульслар қисқа вақт ичидаги юқори частотали гармоник тебранишлар кетма-кетлигидан иборат. Импульслар амплитудасини ёки қутблилигини ўзгартиришда импульсли трансформатордан иборат бўлган трансформатор занжири қўлланилади. Импульснинг давомийлигини камайтиришда индуктивлик ғалтаги, электр конденсаторлар ва резисторлардан иборат дифференцияловчи занжирлардан; оширишда эса таркибида конденсатор ва резисторли интеграцияловчи занжирлардан фойдаланилади.
Импульсли режим телевидениеда кенг қўлланилади: тасвир ва синхронлаш сигналлари импульсли сигналлар ҳисобланади. Радиоимпульслар ёрдамида масофани ўлчаш усуллари ишлаб чиқилган; натижада радиолокация ва радионавигация анча тараққий этди. Узокдан туриб радиобошқаришда импульсли режимдан фойдаланиш анча самарали ҳисобланади. Ер сунъий йулдошларинм, космик кемалар ва б.ни Ердан туриб бошқариш мумкин. Ахборот-ўлчаш техникасида ҳам импульсли усулларнинг аҳамияти катта. Замонавий электрон ҳисоблаш машиналарининг иши И. т. усуллари ва воситаларига асосланади. И. т. усуллари, айниқса радиоулчаш курилмаларида жуда қўл келади.
Электротехниканинг юқори (102 В дан 107 В гача) кучланиш ва кучли (102о дан 107 а гача) ток импульсларини ҳосил қилиш, ўлчаш ва улардан фойдаланиш б-н шуғулланадиган соҳаси юқори кучланишли И.т.деб аталади. Бундай импульслар давомийлиги 10~ дан 1СН0 с гача. Улардан электротехника аппаратларини синашда, яшин қайтариш қурилмаларини моделлашда, экспериментал физикада фойдаланилади. Кучли ток импульслари термоядро курилмаларида, зарядли зарралар тезлаткичларида, аэродинамик ва термоядро тадқиқотларида, электротехника курилмалари ва коммутация аппаратларини синаш ва б. соҳаларда кўлланилади. Бундай импульслар электр генераторлар, аккумуляторлар, конденсатор батареялари ва б. ёрдамида ҳосил килинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.