Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Indeys tillari

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 170-b. — ziyouz.com

    Indeys tillari - Amerika tub (eskimos va aleutlardan taşqari) aholisining tili. Turli manbalarga köra, bu tillarda 35 mln.ga yaqin kişi sözlaşadi (1992). Bu tillarning barçasi ham genetik jihatdan töliq örganilmagan. Eng sönggi ma'lumotlarga köra, quyidagi I.t. oilasi mavjud: 1) nadene (Alyaska va Şim.-Ğarbiy Kanada, AQŞ va Meksikaning ba'zi hududlarida tarqalgan), tlingit va hayda (Jan. Alyaskada); 2) alkonkin-ritvan (Şarqiy va Jan. Kanada, Şim.şarqiy AQŞ), ritvan (viyot va yurok — Kaliforniyada) va b.; 3) penutian — kaliforniya-penutian tillari (mivok, yokuts va b. — Kaliforniyada); 4) xokaltek (Kaliforniya, Arizona va Meksika viloyatlarida); 5) kado-irokez — irokez tillari (Appalaçi, Avliyo Lavrentiy daryosi böylab, Eri, Ontario o.lari); 6) siu (Saska-çevan va Montanadan to Jan.şar-qiy Arkanzasgaça); 7) yuto-atstek (Ğarb. AQŞ — Nevada, Yuta, Kolorado, Texas va b. ştatlarda); 8) mayya-soke (Şarqiy, Jan. şarqiy Meksika, töliq Yukatan va Gvatemalada); 9) oto-mi-mişteksapotek (Markaziy va Jan. Meksika, Nikaragua jan. va Kosta Rikada); 10) çibça (Kosta Rika, Panama, Kolumbiya, Venesuela, Ekvador, Peruning bir qis-mi); 11) • aravak (Katta Antil o. Şarqiy Kolumbiya, Şim. Venesuela, Gviana, Ama-zonkaning örta va yuqori qismida, Jan. Amerikaning ğarb hududlarida); 12) keçua-aymara keçua (Jan. Ekvador, Ğarbiy Peru va Boliviya, Şim. Çilida) va aymara (Boliviya va Jan.şarqiy Peruda); 13) je (Braziliyaning şarqi, jan. va markaziy qismida); 14) tupi-guarani (Şim., Şarqiy, Jan. Braziliya, Paragvay, Şim. Argentina, Urugvay va b.da) I. t. grammatikasi juda xilma-xil. Inkorporativ, ya'ni polisintetik tillar (kaddo-irokez, yuto-atstek oilasidagi) köpçilikni taşkil etadi. Agglyutinativ (affiksatsiya va sözlarni qöşib söz yasaş kuçli) bölganlari köp, flektiv tillar ham mavjud. I. t.ning köpçiligi yozuvsiz. Mayya, keçua, sapotek va aymara tillariga oid iyeroglif yozuvli yodgorliklar saklanib krlgan. Amerika qit'asini yevropaliklar istilo qilgandan söng tupi (Braziliya), atstek, keçua, va ba'zi b. tillar lotin alifbosi asosidagi yozuvga ötdi, bu yozuvda diniy va dunyoviy mavzudagi adabiyotlar vujudga keldi. Hoz. guarani (Paragvay), keçua va qisman aymara tillari milliy adabiy til makrmiga ega. Sönggi davrda paydo bölgan ilmiy adabiyotlarda I.t. qad. turkiy tillar b-n qarindoş degan qaraşlar ham ilgari surilmoqda.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ИНДЕЙС ТИЛЛАРИ - Америка туб (эскимос ва алеутлардан ташқари) аҳолисининг тили. Турли манбаларга кўра, бу тилларда 35 млн.га яқин киши сўзлашади (1992). Бу тилларнинг барчаси ҳам генетик жиҳатдан тўлиқ ўрганилмаган. Энг сўнгги маълумотларга кўра, қуйидаги И.т. оиласи мавжуд: 1) надене (Аляска ва Шим.-Ғарбий Канада, АҚШ ва Мексиканинг баъзи ҳудудларида тарқалган), тлингит ва ҳайда (Жан. Аляскада); 2) алконкин-ритван (Шарқий ва Жан. Канада, Шим.шарқий АҚШ), ритван (вийот ва юрок — Калифорнияда) ва б.; 3) пенутиан — калифорния-пенутиан тиллари (мивок, йокутс ва б. — Калифорнияда); 4) хокальтек (Калифорния, Аризона ва Мексика вилоятларида); 5) кадо-ирокез — ирокез тиллари (Аппалачи, Авлиё Лаврентий дарёси бўйлаб, Эри, Онтарио о.лари); 6) сиу (Саска-чеван ва Монтанадан то Жан.шар-қий Арканзасгача); 7) юто-ацтек (Ғарб. АҚШ — Невада, Юта, Колорадо, Техас ва б. штатларда); 8) майя-соке (Шарқий, Жан. шарқий Мексика, тўлиқ Юкатан ва Гватемалада); 9) ото-ми-миштексапотек (Марказий ва Жан. Мексика, Никарагуа жан. ва Коста Рикада); 10) чибча (Коста Рика, Панама, Колумбия, Венесуэла, Эквадор, Перунинг бир қис-ми); 11) • аравак (Катта Антил о. Шарқий Колумбия, Шим. Венесуэла, Гвиана, Ама-зонканинг ўрта ва юқори қисмида, Жан. Американинг ғарб ҳудудларида); 12) кечуа-аймара кечуа (Жан. Эквадор, Ғарбий Перу ва Боливия, Шим. Чилида) ва аймара (Боливия ва Жан.шарқий Перуда); 13) же (Бразилиянинг шарқи, жан. ва марказий қисмида); 14) тупи-гуарани (Шим., Шарқий, Жан. Бразилия, Парагвай, Шим. Аргентина, Уругвай ва б.да) И. т. грамматикаси жуда хилма-хил. Инкорпоратив, яъни полисинтетик тиллар (каддо-ирокез, юто-ацтек оиласидаги) кўпчиликни ташкил этади. Агглютинатив (аффиксация ва сўзларни қўшиб сўз ясаш кучли) бўлганлари кўп, флектив тиллар ҳам мавжуд. И. т.нинг кўпчилиги ёзувсиз. Майя, кечуа, сапотек ва аймара тилларига оид иероглиф ёзувли ёдгорликлар сакланиб крлган. Америка қитъасини европаликлар истило қилгандан сўнг тупи (Бразилия), ацтек, кечуа, ва баъзи б. тиллар лотин алифбоси асосидаги ёзувга ўтди, бу ёзувда диний ва дунёвий мавзудаги адабиётлар вужудга келди. Ҳоз. гуарани (Парагвай), кечуа ва қисман аймара тиллари миллий адабий тил макрмига эга. Сўнгги даврда пайдо бўлган илмий адабиётларда И.т. қад. туркий тиллар б-н қариндош деган қарашлар ҳам илгари сурилмоқда.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.