Indeyslar

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 170–171-b. — ziyouz.com

Indeyslar — Amerikaning tub aholisi (eskimoslar va aleutlardan taşqari). Umumiy soni 35 mln. kişi (1990-y.lar örtalari). Eng yirik xalqlari — keçua, aymara, atsteklar, mayya, guarani, araukanlar va b. Qit'ani kaşf etgan Kolumb bu yerni Osiyoning bir bölagi — Hindiston, aholini esa hin-dular deb öylagan. Kolumbning xatosi aniqlangandan keyin ham qita Vest-Indiya (Ğarbiy Hindiston), tub aholi Amerika I.i deb nomlanib kelingan. Amerika qitasini yevropaliklar tomonidan özlaştirilişi natijasida köplab qabilalar butunlay yoxud qisman qirib taşlangan, boşqa r-nlarga siqib çiqarilgan. AQŞ va Kanadada maxsus ajratilgan joy (rezervatsiya) larda yaşaşadi. Boliviya va Gvatemala aholisining köpçilik qismini taşkil qiladi. Yevropaliklar b-n aralaşiş natijasida metislaşib ke-tişgan (k,. Metislar). Tili — indeys tillari, şuningdek, I.ning salmoqli qismi ispan (Lotin Amerikasi) va ingliz (Şim. Amerika) tillarida ham sözlaşadi. I. antropologik jihatdan mongoloid irqqa mansub, lekin Osiyo mongoloidlaridan burunning çöziqligi va köz qisiqligining yöqligi b-n farq qiladi. I. hozir 90 ga yaqin qabila va qabila uyuşmalaridan iborat. Dindorlari —xristian katoliklar, protestantlar, şuningdek, sinkretik (aralaş) dinlar va an'anaviy diniy e'tiqodlar ham mavjud.

I. Amerika qit'asiga bundan 20—30 ming yillar ilgari Şim.şarqiy Osiyodan köçib ötganlari haqida arxe-ologik dalillar mavjud. Öşa vaqtlarda Amerika Alyaska orqali Osiyo b-n tutaş edi, 10—6 ming yilliklarga kelib, tabiiy geografik şaroitning özgarişi natijasida Osiyo Amerika qit'asidan ajralib ketgan. Buni I. tilida köplab qad. turkiy tilga xos sözlar va atamalar saklanib qolganligi ham isbotlaydi.

I. geografik yaşaş şaroitlariga qarab dehqonçilik, temirçilik, ovçilik b-n şuğullanadi. Ularning köpçiligi xristian bölsalarda, to-temistik va animistik tasavvurlar kuçli saklanib qolgan. Lotin Ameri-kasidagi köpgina qabilalar mustamla-kaçilar tomonidan qirib taşlandi. Ularning ayrimlari özlarining urf-odatlarini saklab keldi. Meksikanlar, gvatemallar, paragvaylar, perularning millat bölib şakllanişida I. asosiy komponentlardan biri bölgan. Ayrim mamlakatlarda (mas, AQŞda) I. amerikanlarga singib bormoqda. I. jahon xalqlari madaniyatiga muqim hissa qöşgan. Köpgina xalqlar kartoşka, mais, kungaboqar, kakao, tamaki yetiştirişni I.dan örgangan.

San'ati. Markaziy Amerikada va And viloyatida yevropaliklar istilo-sigaça nafis san'at yaxşi rivojlangan edi, lekin istiloçilar uning ta-raqqiyotini töxtatib qöydi. Ibtidoiy jamoa tuzumi şaroitidagi köpgina uruğlarning san'ati turmuş va moddiy i.ç. b-n uzviy boğlangan edi. Unda ovçilar, baliqçilar va dehqonlarning mifologik tasavvurlari öz aksini topdi. I.ning boşpanasi ayvon, qub-ba va gumbaz şaklidagi Çaylalardan iborat bölgan. I. öymakorlik, kaştaçilik, töqimaçilik b-n şuğullanadi. Turli uruğlar orasida parranda patlaridan, keramika va yoğoçdan har xil buyumlar, figuralar tayyorlaş san'ati rivojlangan. Meksika, Boliviya, Gvatemala, Peru, Ekvadorda u mustamlakaçilik davri va yangi zamon xalq san'ati uçun zamin böldi.

Li.: Knorozov Yu. V., Pismennost indeysev mayya, M. — L., 1963; Karimullin A. G., Indeysi Ameriki i drevniye tyurki, M., 1996.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИНДЕЙСЛАР — Американинг туб аҳолиси (эскимослар ва алеутлардан ташқари). Умумий сони 35 млн. киши (1990-й.лар ўрталари). Энг йирик халқлари — кечуа, аймара, ацтеклар, майя, гуарани, арауканлар ва б. Қитъани кашф этган Колумб бу ерни Осиёнинг бир бўлаги — Ҳиндистон, аҳолини эса ҳин-дулар деб ўйлаган. Колумбнинг хатоси аниқлангандан кейин ҳам қитьа Вест-Индия (Ғарбий Ҳиндистон), туб аҳоли Америка И.и деб номланиб келинган. Америка қитьасини европаликлар томонидан ўзлаштирилиши натижасида кўплаб қабилалар бутунлай ёхуд қисман қириб ташланган, бошқа р-нларга сиқиб чиқарилган. АҚШ ва Канадада махсус ажратилган жой (резервация) ларда яшашади. Боливия ва Гватемала аҳолисининг кўпчилик қисмини ташкил қилади. Европаликлар б-н аралашиш натижасида метислашиб ке-тишган (к,. Метислар). Тили — индейс тиллари, шунингдек, И.нинг салмоқли қисми испан (Лотин Америкаси) ва инглиз (Шим. Америка) тилларида ҳам сўзлашади. И. антропологик жиҳатдан монголоид ирққа мансуб, лекин Осиё монголоидларидан буруннинг чўзиқлиги ва кўз қисиқлигининг йўқлиги б-н фарқ қилади. И. ҳозир 90 га яқин қабила ва қабила уюшмаларидан иборат. Диндорлари —христиан католиклар, протестантлар, шунингдек, синкретик (аралаш) динлар ва анъанавий диний эътиқодлар ҳам мавжуд.

И. Америка қитъасига бундан 20—30 минг йиллар илгари Шим.шарқий Осиёдан кўчиб ўтганлари ҳақида архе-ологик далиллар мавжуд. Ўша вақтларда Америка Аляска орқали Осиё б-н туташ эди, 10—6 минг йилликларга келиб, табиий географик шароитнинг ўзгариши натижасида Осиё Америка қитъасидан ажралиб кетган. Буни И. тилида кўплаб қад. туркий тилга хос сўзлар ва атамалар сакланиб қолганлиги ҳам исботлайди.

И. географик яшаш шароитларига қараб деҳқончилик, темирчилик, овчилик б-н шуғулланади. Уларнинг кўпчилиги христиан бўлсаларда, то-темистик ва анимистик тасаввурлар кучли сакланиб қолган. Лотин Амери-касидаги кўпгина қабилалар мустамла-качилар томонидан қириб ташланди. Уларнинг айримлари ўзларининг урф-одатларини саклаб келди. Мексиканлар, гватемаллар, парагвайлар, перуларнинг миллат бўлиб шаклланишида И. асосий компонентлардан бири бўлган. Айрим мамлакатларда (мас, АҚШда) И. американларга сингиб бормоқда. И. жаҳон халқлари маданиятига муқим ҳисса қўшган. Кўпгина халқлар картошка, маис, кунгабоқар, какао, тамаки етиштиришни И.дан ўрганган.

Санъати. Марказий Америкада ва Анд вилоятида европаликлар истило-сигача нафис санъат яхши ривожланган эди, лекин истилочилар унинг та-раққиётини тўхтатиб қўйди. Ибтидоий жамоа тузуми шароитидаги кўпгина уруғларнинг санъати турмуш ва моддий и.ч. б-н узвий боғланган эди. Унда овчилар, балиқчилар ва деҳқонларнинг мифологик тасаввурлари ўз аксини топди. И.нинг бошпанаси айвон, қуб-ба ва гумбаз шаклидаги Чайлалардан иборат бўлган. И. ўймакорлик, каштачилик, тўқимачилик б-н шуғулланади. Турли уруғлар орасида парранда патларидан, керамика ва ёғочдан ҳар хил буюмлар, фигуралар тайёрлаш санъати ривожланган. Мексика, Боливия, Гватемала, Перу, Эквадорда у мустамлакачилик даври ва янги замон халқ санъати учун замин бўлди.

Ли.: Кнорозов Ю. В., Письменность индейцев майя, М. — Л., 1963; Каримуллин А. Г., Индейцы Америки и древние тюрки, М., 1996.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.