Indiy
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 175-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 75%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Indiy (lot. Indium), In — Mendeleyev davriy sistemasining III guruxiga mansub kimyoviy element, tartib raqami 49, at. m. 114,82. Kumuşsimon-oq rangli, yaltiroq, yumşoq metall. Ik-kita - ||31p (4,33%) va ||51p (95,67%) izotopi bor. 1|51p kuçsiz radioaktiv (R — nurlanuvçi, yarim yemiriliş davri T'/,=51014 y.) Atom radiusi 0,166 nm., ion radiusi (kavslarda koordinatsion sonlar körsatilgan) In3+ uçun 0,076 nm (4), 0,094 nm (6), 0,106 nm (8). 1863 y. nemis olimlari F. Reyx va T. Rixter rux minerali — sfaleritni spektral analiz yöli b-n tekşirayotib, noma'lum elementning spektr çiziğini topişgan. Spektr çiziği indigo rangida bölgani uçun bu yangi element I. deb ataldi. Uçta minerali — sof I., rokezit (CuInS2) va indit (FeIn2S4), jalindiy In (ON)3, sakuranit (CuInFe)3 (InSn)S4 bor, lekin ular kam uçraydi. I. ning ziçligi 7,31 g/sm3, suyuklaniş t-rasi 156,78°; qaynaş t-rasi 2024°. Birikmalarida 1, 2 va 3 (köpinça) valentli. I. kislotalarda eriydi, işkrrlarda deyarli erimaydi. Oçiq havoda özgarmaydi. Yuqori t-rada oksidlanadi, 800° dan yuqorida kökbinafşa alanga berib yonib, kislotada eriydigan sariq kristall — I. oksid (1p2O3) hosil qiladi. Qizdirilganda galogenlar b-n oson birikib, galogenidlar (InCl3, InBr3, Inl3), oltingugurt b-n sulfidlar (In2S3, InS) hosil qiladi. Galogenidi (InHal) va qora oksidi (In2O) juda kuçli qayta-ruvçilardir. I. birikmalaridan I. sulfat In2(SO4)3, I. nitrat In(NO3)3-4,5 H2O va I. ortofosfat 1pRO4 lar ahamiyatlidir. I. qörğoşin, rux, qalay i. ç. dagi çiqindilardan olinadi. Korroziyaga qarşi qoplamalar, oson eriydigan qotişmalar olişda, şişa va reflektorlar tayyorlaşda va yarim ötkazgiçlar texnikasida işlatiladi.
Ad..Fedorov P. I., Moxosoyev M. V., Alekseyev F. P., Ximiya galliya, indiya i talliya, Novosibirsk, 1977; Yatsenkos. P., Indiy; svoystva i primeneniye, M., 1987.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНДИЙ (лот. Indium), In — Менделеев даврий системасининг III гурухига мансуб кимёвий элемент, тартиб рақами 49, ат. м. 114,82. Кумушсимон-оқ рангли, ялтироқ, юмшоқ металл. Ик-кита - ||31п (4,33%) ва ||51п (95,67%) изотопи бор. 1|51п кучсиз радиоактив (Р — нурланувчи, ярим емирилиш даври Т’/,=51014 й.) Атом радиуси 0,166 нм., ион радиуси (кавсларда координацион сонлар кўрсатилган) In3+ учун 0,076 нм (4), 0,094 нм (6), 0,106 нм (8). 1863 й. немис олимлари Ф. Рейх ва Т. Рихтер рух минерали — сфалеритни спектрал анализ йўли б-н текшираётиб, номаълум элементнинг спектр чизиғини топишган. Спектр чизиғи индиго рангида бўлгани учун бу янги элемент И. деб аталди. Учта минерали — соф И., рокезит (CuInS2) ва индит (FeIn2S4), жалиндий In (ОН)3, сакуранит (CuInFe)3 (InSn)S4 бор, лекин улар кам учрайди. И. нинг зичлиги 7,31 г/см3, суюкланиш т-раси 156,78°; қайнаш т-раси 2024°. Бирикмаларида 1, 2 ва 3 (кўпинча) валентли. И. кислоталарда эрийди, ишкррларда деярли эримайди. Очиқ ҳавода ўзгармайди. Юқори т-рада оксидланади, 800° дан юқорида кўкбинафша аланга бериб ёниб, кислотада эрийдиган сариқ кристалл — И. оксид (1п2О3) ҳосил қилади. Қиздирилганда галогенлар б-н осон бирикиб, галогенидлар (InCl3, InBr3, Inl3), олтингугурт б-н сульфидлар (In2S3, InS) ҳосил қилади. Галогениди (InHal) ва қора оксиди (In2O) жуда кучли қайта-рувчилардир. И. бирикмаларидан И. сульфат In2(SO4)3, И. нитрат In(NO3)3-4,5 Н2О ва И. ортофосфат 1пРО4 лар аҳамиятлидир. И. қўрғошин, рух, қалай и. ч. даги чиқиндилардан олинади. Коррозияга қарши қопламалар, осон эрийдиган қотишмалар олишда, шиша ва рефлекторлар тайёрлашда ва ярим ўтказгичлар техникасида ишлатилади.
Ад..Федоров П. И., Мохосоев М. В., Алексеев Ф. П., Химия галлия, индия и таллия, Новосибирск, 1977; Яценкос. П., Индий; свойства и применение, М., 1987.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.