Indonez tillari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 177–178-b. — ziyouz.com
Indonez tillari - malayyapo lineziya (yoki avtroneziya) tillari oilasiga mansub tillar. Filippin, Tayvan, Katta va Kiçik Zond, Malukka o., Malakka ya. o., Jan. Vyetnam ba'zi hududlari va Madagaskar o. da tarqalgan.
I. t. lingvistik jihatdan kam örganilgan bölib, ularni ilmiy tasniflaş ança muşkul. Ilk tasniflarga köra, I. t. lar 8 guruhga (fransuz olimi G. Ferran) yoki 16 guruhga (niderland olimi Ya. Gonda) bölinadi. I. t. lar içida eng köp tarqalgaştari: indonez tili; malayya tili; yava tili; sundan tili (Yava o. jan.-ğarbiy qismida tarqalgan); şagal tili; malaga-siya tili. Umumiy belgisiga köra, bu tillar amorf tillar hisoblanadi, özak oldidan va ketidan keladigan qöşimçalarga ega. Unlilar tizimi deyarli bir jinsli, monoftong va diftonglar mavjud. Undoş fonemalar tarkibi ayrim I. t.da sezilarli farq qiladi. Köpgina Filippin tillarida «f», «v», uçramaydi, yava tilida esa serebral (talaffuz vaqtida til orqaga qayriladigan) «t» «d» tovuşlar bor.
Şunga qaramay ayrim tillar va tillar guruhlari örtasida muntazam fonetik muvofiqlik kuçli namoyon böladi. Böğin bu tillarning köpçiligida oçiq. Nutq bölaklari morfologik jihatdan kuçsiz differensiyalaşgan, ularni hind-yevropa tillariga qiyosan farqlaş mumkin emas.
Söz turkumlari farqlaş böyiça turli mezonlar fransuz olimi P. Favr, A. Map de Maren, niderland olimi X. Giyendelo va b. tomonidan tav-siya etilgan. Ba'zi olimlar ism, ol-moş, sonlar, predikatlarni (jarayon va sifatni ifoda etuvçi sözlarni), yordamçi sözlar, undoş sözlarni ajratib körsatganlar. Luğat tarkibi etimologik jihatdan deyarli mos keladi. Yangi sözlar, asosan (özak oldiga, örtasiga va oxiriga qöşiladigan), qöşimçalar yordamida hamda özak morfemalarni ikkilantiriş (orttiriş), sözlarni qöşiş hisobiga yasaladi. Luğat boyligi çet (sanskrit, arab, fransuz, ingliz va b.) tillardan söz özlaştiriş hisobiga ham boyiydi.
I. t. ning barçasida lotin grafikasi asosidagi yozuvdan foydalaniladi. Bu tillarda öziga xos badiiy-adabiy asarlar mavjud.
Ad.Arakin V. D., Indoneziysiyeyaziki, M., 1965.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНДОНЕЗ ТИЛЛАРИ - малайяпо линезия (ёки автронезия) тиллари оиласига мансуб тиллар. Филиппин, Тайвань, Катта ва Кичик Зонд, Малукка о., Малакка я. о., Жан. Вьетнам баъзи ҳудудлари ва Мадагаскар о. да тарқалган.
И. т. лингвистик жиҳатдан кам ўрганилган бўлиб, уларни илмий таснифлаш анча мушкул. Илк таснифларга кўра, И. т. лар 8 гуруҳга (француз олими Г. Ферран) ёки 16 гуруҳга (нидерланд олими Я. Гонда) бўлинади. И. т. лар ичида энг кўп тарқалгаштари: индонез тили; малайя тили; ява тили; сундан тили (Ява о. жан.-ғарбий қисмида тарқалган); шагал тили; малага-сия тили. Умумий белгисига кўра, бу тиллар аморф тиллар ҳисобланади, ўзак олдидан ва кетидан келадиган қўшимчаларга эга. Унлилар тизими деярли бир жинсли, монофтонг ва дифтонглар мавжуд. Ундош фонемалар таркиби айрим И. т.да сезиларли фарқ қилади. Кўпгина Филиппин тилларида «ф», «в», учрамайди, ява тилида эса церебрал (талаффуз вақтида тил орқага қайриладиган) «т» «д» товушлар бор.
Шунга қарамай айрим тиллар ва тиллар гуруҳлари ўртасида мунтазам фонетик мувофиқлик кучли намоён бўлади. Бўғин бу тилларнинг кўпчилигида очиқ. Нутқ бўлаклари морфологик жиҳатдан кучсиз дифференциялашган, уларни ҳинд-европа тилларига қиёсан фарқлаш мумкин эмас.
Сўз туркумлари фарқлаш бўйича турли мезонлар француз олими П. Фавр, A. Map де Марен, нидерланд олими X. Гиендело ва б. томонидан тав-сия этилган. Баъзи олимлар исм, ол-мош, сонлар, предикатларни (жараён ва сифатни ифода этувчи сўзларни), ёрдамчи сўзлар, ундош сўзларни ажратиб кўрсатганлар. Луғат таркиби этимологик жиҳатдан деярли мос келади. Янги сўзлар, асосан (ўзак олдига, ўртасига ва охирига қўшиладиган), қўшимчалар ёрдамида ҳамда ўзак морфемаларни иккилантириш (орттириш), сўзларни қўшиш ҳисобига ясалади. Луғат бойлиги чет (санскрит, араб, француз, инглиз ва б.) тиллардан сўз ўзлаштириш ҳисобига ҳам бойийди.
И. т. нинг барчасида лотин графикаси асосидаги ёзувдан фойдаланилади. Бу тилларда ўзига хос бадиий-адабий асарлар мавжуд.
Ад.Аракин В. Д., Индонезийсиеязыки, М., 1965.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.