Indoneziya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 178–185-b. — ziyouz.com
Indoneziya (Indonesia), Indoneziya Respublikasi (Republik Indonesia) — Jan.şarqiy Osiyodagi davlat. Dunyodagi eng katta Malay arxipelagining 17,5 ming oroli va Yangi Gvineya (Ğarbiy Irian) o. ning ğarbiy qismida joylaşgan. Mayd. 1904,6 ming km2. Aholisi 228,4 mln. kişi (2001). Poytaxti — Jakarta ş. Ma'muriy jihatdan 26 viloyat (province) ga bölinadi.
Davlat tuzumi. I. — unitar respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1945 y. 18 avg. da qabul qilingan. Davlat va hukumat boşliği — 5 y. muddatga saylanadigan prezident (2001 y. iyuldan Megavati Sukarnoputri xonim). Davlat hokimiyatining oliy organi — Xalq maslahat kongressi. U konstitutsiyani tasdiklaydi, unga özgarişlar kiritadi, prezident va vitse-prezidentni saylaydi. Qonun çiqaruvçi hoki-miyat bir palatali parlament — xalq vakillari kengaşidan iborat. U joriy qonun çiqaruvçilik faoliyati b-n şugullanadi. Uning 500 deputatidan 462 nafari umumiy ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi va qolgan 38 nafari (harbiylar fraksi-yasi) prezident tomonidan tayinlanadi. Ijroiya hokimiyatni prezident özi tayinlagan hukumat b-n birga amal oşiradi.
Tabiati. I. ekvatorial kengliklarda joylaşgan. Qirğoqlari kam parçalangan, botkrkliklar, mangra çakalak-zorlari bor. I. yer yuzasining yarmidan köproği örtaça baland va pastqam toğlardan, Yangi Gvineyada qisman baland toğlardan (eng baland joyi 5029 m), qolgan qismi allyuvial tekisliklardan iborat. Orollarda 400 dan ortiq vulkan bor, şundan 100 tasi harakatdagi vulkan. Tektonik harakatlar tinmagan. Tez-tez kuçli zilzila bölib turadi. Neft, kömir, temir, marganets, qalay rudalari, boksit, mis, qörğo-şin, rux, alyuminiy, nikel va fosfat konlari bor.
Iqlimi I. ning katta qismida ekvatorial, Yava o. ning şarqi va Kiçik Zond o. larida subekvatorial iqlim. Pasttekisliklarda oylik örtaça t-ra 25—27°. Toğlarda salqinroq, 1500 m dan balandda yer yuzasi ba'zan muzlaydi. Ekvatorial iqlimli joylarda yillik yoğin 2000—4000 mm, subekvatorial iqlimli joylarda 2000 mm ga yaqin. Daryolari jan.-ğarbidan boşqa qismida yil davomida sersuv. Eng yiriklari: Kapuas, Barito, Xari, Kampar, Musi, Mamberamo, Digul. Tuproqlari mamlakat hududining 4/5 qismi (asosan, Katta Zond o. lari va Ğarbiy Irian) da sernam örmonlarga xos qizil-sariq laterit va toğ laterit tuproqlar; tekisliklarda tropik botqoqli va lateritli gley tuproqlar. Sohilidagi mangra çakalakzorlarining tuproği botkrkli. Jan. şarqidagi tropik örmonlarda qizil laterit, quruq savannalarda qizilqönğir tuproqlar tarqalgan. Pasttekislikda va 1300—1500 m balandlikdagi toğ yon ba-ğirlarida doim yaşil sernam ekvatorial örmonlar (fikus, pandaus va non daraxtlari, palma, paporotniklar, bambuk) usadi. 1300—1500 m va 2600— 3000 m balandlikdagi mintaqa tor-tropik örmonlar (eman, qora qayin, kaştan, qarağay), undan yuqorisi butazor va ötloqlar b-n qoplangan. Jan.şarada, asosan, barg töquvçi tropik örmonlar (tik daraxti, kazuarin) va savannalar (alang-alang öti va yovvoyi şaqarqamiş) bor. I. da maymunlar (orangutan, gibbon, makakalar), kar-kidonlar, fil, malay ayiği, tapir, banteng buqasi, kaklik, tötilar, tim-soxlar (uz. 7 m gaça), kobra va böğma ilonlar, eçkemar va b. bor. I. ning şarqiy qismida xaltali qayvonlar, körşapalak, jannat quşi, kakadu tötisi uçraydi. Haşarotlar I. ning hamma qismida mavjud, baliq köp. Noyob hayvonlarni saqlaş maqsadida Sumatra, Kalimantan, Yava va b. orollarda qöriqxonalar taşkil etilgan. Milliy boğlari: Gunung-Lyoser, Komodo-Padar-Rinko, Ujung-Kulon va b. Bir neça dengiz boğlari va qöriqxonalar bor.
Aholisi. I. da 150 ga yaqin elat va etnik guruh yaşaydi. Mamlakat aholisining 96% tili, madaniyati va urf-odatiga köra malayyapolineziya til oilasining indonez guruhiga mansub. Bulardan eng yiriklari: yavaliklar, sundlar, maduralar, malayyalar, jakartaliklar, açelar, bataklar, dayaklar va b. Bulardan taşqari, I. da melanezlar, papuaslar, xitoylar, arablar, gollandlar, hindlar va b. yaşaydi. Davlat tili — indonez tili. Asosiy din — islom dini. Aholining 80% musulmonlar, 10% xristianlar, qolgan qismi hin-duilik, buddaviylik, konfutsiylik va mahalliy an'anaviy dinlarga e'tikrd kiladi. I. aholisining 2/3 qismi mamlakat hududining 7% ini taşkil etgan Yava o. da. Aholining 70% qişloqlarda yaşaydi. Yirik gsaharlari: Ja-karta, Surabayya, Bandung, Semarang, Medan.
Tarixi. I. — hoz. tipdagi inson (pitekantrop, yavantrop) şakllangan markazlardan biri. Mil. av. 2-a. ga oid yodgorliklar saqlangan. Yava, Malayya o. larida Taruma va Kalinga, Sumatrada Malayyu va Şrivijayya davlatlari taşkil topgan. Ularda hinduilik va buddaviylik tarqala boşladi. Mil. 7-a. da bir neça mayda davlatlar birla-şib, Şrivijayya imperiyasiga aylandi. 8-a. 1-yarmidaYavada Mataram davlati paydo böldi. 1025 y. Şrivijayya inqirozga uçradi. 11-a. ning 40-y. larida Mataram Kediri (13-a. dan Singasari) va Jangala davlatlariga bölinib ketdi. 1120 y. Kediri ilgari Mataramga qaraşli barça yerlarni birlaştir-di, boşqa orollar ustidan nazorat örnatdi. 13-a. oxirida Singasari yemirilib, uning örnida Majapaxit im-periyasi taşkil topdi (1293— taxm. 1520). Majapaxit imperiyasi örta asrlarda eng yirik umumindonez davlati bölgan.
14-a. da Hindiston va Malakkadan I. ga islom dini kirib keldi. Arxipe-lagning köp qismini egallagan Majapaxit imperiyasi musulmon sultonliklariga bölinib ketgaç (16-a.), I. hudu-diga yevropaliklar (portugallar, gollandlar) kirib kela boşladi. 1602 y. gollandlar I. da Ost-Indiya kompan-piyasiga asos soldi. Bu kompaniya mamlakatning talay qismini öziga tobe qilib oldi. 1811 y. I. ni inglizlar bosib oldi. Birok, 1814 y. gi Angliya-Niderlandiya bitimiga kura, I. yana Niderlandiya qöliga ötdi.
I. xalqi ajnabiy istiloçilarga qarşi kuraş olib bordi. Diponegoro boşçiligida Yavada (1825—30), Imom Bajon yetakçiligida Sumatrada (1830— 39), Açeda (1873—1903) kötarilgan qözğolonlar tarixda maşhur.
20-a. boşida milliy ozodlik xarakati bir munça kengaydi. 1908 y. Yavada «Budi utomo» («Oliy maqsad») nomli birinçi milliy taşkilot paydo böldi. Golland mustamlakaçilariga qarşi 1923 y. temiryölçilarning umumiy iş taşlaşi bölib ötdi. 1926 y. indonez xalqi mustamlakaçilikka qarşi qözğolon kötardi, ammo u bostirildi. 1927 y. Axmad Sukarno rahbarligida Milliy partiya tuzildi. I. mustaqilligini talab qilib, xalq orasida obrö krzongan bu parti-yaning faoliyati takikdandi, Sukarno va uning tarafdorlari qamoqqa olindi (1929). 1931 y. dan Milliy partiya I. partiyasi deb nomlandi. 1937 y. milliy inkilob tarafdorlari Indonez xalqi harakati (Gerindo) taşkilotini tuzdilar.
1942—45 i. larda I. ni Yaponiya bosib oldi. Yaponiya 2-jahon uruşida maglubiyatga uçragaç, mamlakat mustaqil I. respublikasi deb e'lon qilindi (1945 y. 17 avg.). A. Sukarno uning prezidenti qilib saylandi. Respublika konstitutsiyasi qabul qilindi. Biroq 1945 y. 6 sent. da I. ga ingliz, keyinroq golland qöşinlari bostirib kirdi. I. xalqi bosqinçilarga qarşi 4 y. kuraş olib bordi. Nihoyat, Gollandiya I. mustaqilligini tan olişga majbur buldi (1949 y. noyab.). Biroq u I. mustaqilligiga putur yetkazadigan bitim tuzişga erişdi. I. 16 xududga bölibtaşlandi; mamlakat «Indoneziya Qöşma Ştatlari» nomi b-n yuritila boşladi, Gollandiya I. ning bir qismi (Ğarbiy Iri-an) ni öz köl ostida saqlab qoldi. I. xalqi öz mamlakatini töla ozod qiliş uçun kuraşni davom ettirdi. 1950 y. 6 avg. da I. unitar (qöşma) davlat deb e'lon qilindi. Hukumat I. uçun asoratli bölgan bitimlarni tan olmaslik haqida qaror qabul qiddi (1956 y. apr.). 1957 y. ning oxirida I. hukumati mamlakatdagi ajnabiylarga qaraşli barça korxona, plantatsiya va banklarni öz nazoratiga oldi. 1957 y. Sukarno davlatning siyosiy va iqti-sodiy apparatini qayta tuzdi. Prezident dekreti b-n 1945 y. gi Konstitutsiya yana kuçga kirdi (1959 y. iyul). Biroq I. hukumati va milliy vatanparvarlarga qarşi qöporuvçilik harakati töxtamadi. 1956 y. Sumatra va Sulavesida ayirmaçilar qurolli isyon boşladi. Hukumat qöşinlari xalq ommasining yordami b-n isyonçilarni tor-mor qildi (1961). Ğarbiy Irianni I. tarkibiga qöşib olişni tinç yöl b-n hal etolmagaç, I. vatanparvarlari golland bosqinçilariga qarşi qurolli kuraş boşladi (1962). 1963 y. 1 mayda Ğarbiy Irian I. Respublikasi tarkibiga qöşib olindi. Prezident Sukarno mamlakat mustaqilligini mustahkamlaş, iqti-sodiyotni yuksaltiriş, dunyodagi barça mamlakatlar b-n döstlik va hamkorlik yölini tutdi. Ammo içki siyosiy beqarorlik (harbiylar, ayirmaçilar va islom aqidaparastlarining isyonlari), söl va öng kuçlarning özaro kuraşi tobora kuçayişi «1965 y. 30 sentyabr» voqealariga olib keldi. Armiya raxbariyatining raqiblari orasidagi aşaddiy murosasiz arboblar kompartiya rahbarlarining madadi b-n davlat töntarişi qilişga urindilar. Ularning xattiharakatlari tor-mor etilgaç, Sukarno hokimiyatdan çetlaştirildi va «yangi tartib» örnatişga kirişildi. 1966 y. da general Suxarto muvaqqat (1968 y. dan rasmiy) prezident bölib qoldi. Harbiylar boşçiligidagi hokimiyat içki muxolifatni keskin çeklab, bozor xöjaligiga ötiş orqali iqtisodiy ösişni ta'minlaş vazifasini qöydi. I. faol taşqi siyosat ötkazib, milliy taraqqiyot uçun qulay şaroit ta'minlaş yölidan bordi. Yalpi mahsulot i.ç. ni köpaytiriş sur'atlari oşdi, aholi jon boşiga töğri keladigan daromad köpaydi.
Suxarto 6-muddatga prezident etib saylandi, biroq 1998 y. boşlarida mamlakat moliyaviy inqirozga duçor böldi. Xalq ommasi, ayniqsa, talaba yoşlar bu kulfatda prezidentni ayblab, köçalarda norozilik namoyişlari ötkazişdi. Şunday bir vaziyatda Xalq maslahat kongressi Suxartoni 7-muddatga yana prezident etib sayladi. Bu voqea xalqning ğazabini yanada oşirdi va tinç namoyişlar ğalayon tusini ola boşladi. Prezidenta ing iste'fo beri ş i haqidagi ta-lablar kuçaydi. Nihoyat, Suxarto iste'foga çiqişga majbur böldi va konstitutsiyaga binoan 1998 y. 21 may kuni vitse-prezident Burhoniddin Yusuf Habibiy prezident lavozimini egalladi. Ammo uning bu lavozimdagi faoliyati uzoqqa bormadi. Oliy tabaqa arboblarining suiiste'mollaridan norozi bölgan xalq ommasining talabi b-n B. Yu. Xabibiy iste'foga çiqarildi. 1999 y. okt. dan Vohid Ab-durahmon, 2001 y. iyuldan A. Sukarnoning qizi Megavati Sukarnoputri prezident lavozimiga saylandi.
I. — 1950 y.dan BMT a'zosi.
Milliy bayrami — 17 avg. — Mustaqillik e'lon qilingan kun (1945). ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 23 mayda örnatdi.
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Birlik va taraqqiyot partiyasi, 1973 y. da musulmonlarning 4 partiyasi birlaşişi natijasida tuzilgan; I. demokratik partiyasi, 1973 y. da 5 parti-yaning qöşilişi natijasida tuzilgan; Golkar (funksional guruqlar), 1964 y. siyosiy partiyalarga kirmaydigan davlat xizmatçilari, kasaba uyuşma, yoşlar, xotin-qizlar, diniy taşkilotlar vakillari ittifoqi sifatida tuzilgan, 1998 y. da partiyaga aylantirilgan; I. demokratik partiyasi (kuraşçi), 1998 y. da tuzilgan; Milliy mandat partiyasi, 1998 y. da taşkil etilgan; Milliy uyğoniş partiyasi, 1998 y. da tuzilgan. Umumindone-ziya mehnatkaşlar ittifoqi kasaba birlaşmasiga 1973 y. da asos solingan; Umumindoneziya işçilar itti-foqi («Ravnaq») kasaba birlaşmasi 1992 y. da tuzilgan.
Xöjaligi. I. — agrar-industrial mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x. ning uluşi örtaça 17% ni taşkil etadi va bu uluş tobora kamayib bormoqda. Ayni vaktda q.x. mahsulotlari hajmi köpaymoqda. Bu hol dehqonçilik va çorvaçilik intensiv tuye olayotgani b-n ham, ekinzorlar kengayişi, jumladan, kam yerli dehqonlar yangi özlaştirilgan yerlarga köçib borişi b-n ham boğliqdir.
Qişloq xöjaligi — I. iqtisodiyotining yetakçi tarmoği. Mehnatga yarokli aholining yarmidan köproği q.x. da maşğul. I. tabiiy kauçuk (yiliga 1 mln. tonnadan ortiq) va palma yoği (yiliga 2 mln. tonna moyli palma mahsulotlari) i. ç. böyiça dunyoda 1-örinda turadi, tropik daraxt yoğoçidan yasalgan buyumlar, tamaki, kofe (yiliga 400 ming t), çoy (250 ming t), ziravordorivorlar, şuningdek, baliq (yiliga 3 mln. tonna ovlanadi) va dengiz mahsulotlari yetkazib beruvçi eng katta davlatdir. Asosiy donli ekin — şoli, makkajöxori. Ayrim ekinlardan 2 marta hosil olinadi. Çorvaçiligida qoramol (jumladan, buyvol), çöçqa, eçki, qöy, yilqi, parranda boqiladi. I. hududining 65% örmon b-n qoplangan bölib, qimmatbaho yoğoç tayyorlanadi.
Sanoati. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi örtaça 20% ni taşkil etadi. Konçilik sanoati byudjet tuşmalarining ançagina qismini ta'minlaydi. Yiliga örtaça 576 mln. barrel neft qazib olinadi. Neft konlari, asosan, Sumatra o. da, şuningdek, Yava dengizi va Makasar böğozida. I. suyultirilgan tabiiy gazni çetga çiqarişda dunyoda l-örinda (yiliga 90 mlrd. m3 dan köproq gaz qazib olinadi), qalay qazib olişda 2-örinda (30 ming t dan ziyod), nikel qazib olişda 4- örinda (2 mln. tonnadan köp) turadi. Kumir, mis, uran rudasining katta zaxiralari mavjud. Oltin, ku-muş, olmos xam qazib olinadi. Mahsulot i.ç. sanoatining asosini iste'-mol mollari: gazlama, tayyor kiyim-keçak, poyabzal, çarm buyumlar, rözğorbop kimyoviy mahsulotlar, oziq-ovqat taşkil etadi. Şoli okdaş, tamaki, qand-şakar, çoy, yoğ, ip gazlama, trikotaj, jut, quriliş materi-allari, farmatsevtika va poligrafiya, konditer korxonalari, mineral öğit va şina z-dlari bor. Hunarmandçilik rivoj topgan. Ilmfan yutuklari va yuksak tex-nologiyaga asoslangan tarmoqlar: kemasozlik, samolyotsozlik, kimyo, neft kimyosi, avtomobil yiğiş, radioelektronika uzluksiz rivojlanmoqda. Energetika sohasida issiklik va gidroelektrstyalar soni köpayib, quvvati oşmoqda. Mintaqada quvvati 200 mVt ga ega bölgan birinçi geoter-mal (Yer qa'ridagi issiklikni elektr energiyaga aylantiruvçi) elektr st-ya işga tuşirilgan. Yiliga örtaça 44,3 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi işlab çiqariladi.
Hukumat mamlakat iqtisodiyotida muhim axamiyatga ega bölgan xorijiy sarmoyani keng jalb etiş siyosatini ötkazmoqda. 1967—95 y. larda ma'qullangan investitsiyalarning umumiy hajmi 131,4 mlrd. dollarni taşkil etdi, şundan 30 mlrd. dollardan or-tiği neft va gaz qazib olişga işlatildi. Sarmoya, asosan, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Gonkong, AQŞ, Singapur, Tayvan, Niderlandiya, Jan. Koreyadan olindi. 1995 y. dan milliy taraqqiyotning yangi 25 y. lik bosqiçini amalga oşirişga kirişildi. Bu tadbir I. ni Osiyo-Tinç okean mintaqasidagi yangi sanoatlaşgan mamlakatlar darajasiga kötarişi möljallangan.
I.da dengiz transporti yetakçi örinda, Portlari: Tanjungpriok (Jakar-ta porti), Surabaya, Palembang, Balik-papan, Ujungpan. Dengiz savdo flotida 3130 ming t dedveyt tonnajga ega bölgan 2 mingdan ortiq kema bor. T.y. ning uz. 6,6 ming km, avtomobil yöllari uz. 266 ming km. Ğarbiy Yevropadan Avstraliyaga boriladigan havo yöli Jakarta orqali ötadi. Eng katta neft quvurlari: Tanjung — Balikpapan va Tempino — Plaju.
I. çetga gaz, neft, kauçuk va kauçuk mahsulotlari, qalay, kofe va h. k. çiqaradi. Çetdan iste'mol mollari, sanoat xom aşyosi, çala tayyor mahsulotlar, maşina va asbob-uskunalar keltiradi. Taşqi savdodagi mijozlari: Yaponiya, AQŞ, Singapur, Germaniya. Pul birligi — Indoneziya rupiyasi.
Maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. 6 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalar uçun boşlangiç majburiy ta'lim joriy qilingan. Boşlangiç maktabda öqiş muddati 6 y., örta maktabda ham — 6 y. Davlat maktablari b-n bir qatorda xususiy mak-tablar ham bor. 1-va 2- bosqiç texnika va tijorat maktablari va şunga öxşaş öquv yurtlari hunar ta'limini beradi. Öqituvçilar 3 y. lik ped. maktablari, ped. kollejlari va un-tlarda tayyorlanadi. Jakartadagi I. davlat unti (1950 y. da asos solingan), Milliy un-t (1949 y. da asos solingan), Jokyakar-tadagi Islom xususiy unti (1945 y. da asos solingan) va b. bor. 1967 y. da taşkil etilgan I. fanlar in-ti 10 i.t. in-ti, 40 dan ortiq ilmiy muassasa va jamiyatni birlaştiradi. Yirik kutubxonalar: Jakartadagi Ommaviy, Parlament kutubxonalari, Bandung, Bogo-ra, Jokyakarta, Makassar, Medandagi kutubxonalar. Jakartada I. madaniyati muzeyi (1778 y. da asos solingan), Bogorada Zoologiya muzeyi (1894 y. da asos solingan) bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jur. lari: «Merdeka» («Ozodlik», kundalik gaz., 1945 y. dan), «Pelita» («Maş'al», kundalik gaz., 1974 y. dan), «Suara karya» («Mehnatkaş ovozi», kundalik gaz., 1971 y. dan), «Biyeniye Indonesia» («Indoneziya biznesi», kundalik gaz., 1985 y. dan), «Brita buana» («Jahon yangiliklari», kundalik gaz., 1970 y. dan), «Brita yudxa» («Harbiy yangiliklar», kundalik gaz., 1970 y. dan), «Indonezian observer» («Indoneziya şarhi», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1950 y. dan), «Biznes Nyus» («Biznes yangiliklari», indonez tilida haftasiga 3 marta çiqadigan byulleten, 1956 y. dan), «Sinar» («Hyp», tadbirkorlarning xaftalik jur., 1993 y. dan). Antara-Milliy axborot agentligiga 1937 y. da asos solingan. I. Respublikasi radiosi 1945 y. da taşkil etilgan. I. Respublikasi televideniyesiga 1962 y. asos solingan.
Adabiyoti. I. hududidan 7—8-a. larda kad. malayya va yava tillarida toşlarga bitilgan yozuvlar topilgan. 9—11-a. larda yava adabiyoti ravnaqtopdi («Ramayana», «Arjunaning töyi» vab.). 14— 17- a. larda yavalik yozuvçilar hind mumtoz asarlari (xususan, «Mahabha-rata») va xalq, ijodi ta'sirida tarixiy mavzuda asarlar («Tantu Pan-gelaran», «Pararaton», «Nagaraker-tagama» va b.) yaratdilar. 15-a. dan Yava va Balida yangi adabiy ölçov — maça-pat va yangi şe'riy şakllar joriy qilinib, folklor b-n bevosita boğlangan dostonlar («Devaruçi», «Pan-ji Angreni», «Damarvulan») paydo böldi. Yava adabiyoti an'analari 16— 18-a. lardagi sund va madur adabiyotining rivojlanişida namuna böldi. 16-a. da dengiz böyi şaharlarida malayya tilidagi adabiyot köproq rivojlandi. Açe sultonligi (16—17-a. lar) da Hamza Fansuriy, Nuriddin ar-Rapiriy va b. maşhur malayya şoirlari ijod qildilar. 18-a. da mamlakat savdosi ustidan Niderlandiya nazoratining kuçayişi I. ning musulmon davlatlari b-n aloqalarining birmunça susayişiga olib keldi va natijada malayya tilidagi adabiyetning rivoji vaqtinça sekinlaşdi. Ayni vaqtda asosiy adabiy til bölib qolgan açe tilida «Malem, Dagang», «Puçut Muhammad» va b. dostonlar yaratildi. 18-a. ning 2-yarmi va 19-a. ning 1-yarmida yava adabiyoti ravnaq topdi. Bu adabiyetning mumtoz namoyandalari Yasadipura 1, Rongovarsito asarlarida yangi davr Yevropa madaniyati aks ettirildi.
I. da milliy ozodlik harakatining boşlanişi b-n malayya tili siyosiy va madaniy jihatdan butun mamlakatning birlaşuviga olib keluvçi vosi-ta bölib qoldi. 19-a. oxirida malayya tilida paydo bölgan matbuot yangi adabiyotning rivojlanişiga katta yordam berdi. Yozuvçilardan Marko Kartodikromo va Semaun birinçi bölib roman janrida ijod qildilar.
20-a. ning 20—30-y. larida S. T. Alişohbona, Xamka, Rustam Effendi va b. yaratgan asarlar, «Pujanga Baru» badiiy, ijtimoiy va siyosiy jur. ning naşr etilişi I. adabiyoti taraqqiyoti uçun muhim voqea böldi. 30-y. lar oxirida bir qator yozuvçilar (H. Anvar, Idrus, P. A. Tur, A. Kartamixarja, U. T. Sontani va b.) ijodida realistik tamoyillar kuçaydi.
50-y. lar boşlarida ba'zi yirik yozuvçi va dramaturglar asta-sekin Xalq madaniyati jamiyati (LEKRA) atrofiga jipslaşdilar. 1965 y. gi voqealardan söng bu jamiyat tugatildi. Hoz. zamon I. adabiyotining ilğor vakillari realistik an'nani rivojlantirmoqdalar. V. S. Rendra, T. Moxtar, A. Ro-sidi, G. Poyka şe'r va hikoyalarida, M. Buşe, P. Vijaya, I. Simaputang romanlarida va b. ning asarlarida I. dagi muhim ijtimoiy muammolar aks etmoqda.
Me'morligi va tasviriy san'ati. I. xududida mezolit davri (mil. av. 7—5ming yillik)ga oid hayvon tasvirlari, neolit davriga xos toşga bitilgan yozuvlar (Sulavesi o. jan. dagi tönğiz tasviri, öyma naqşli sopol buyumlar) topilgan. Quyi neolit davridayoq poğonali qörğonlar, dolmen (toş maqbara)lar, toş tobutlar, jez buyumlar — odam haykallari, burama naqşli bolta va turli idişlar yaratilgan. Mil. boşlarida Nias, Sumba, Flores o.larida toşdan yasalgan obidalar xrzirgaça yetib kelgan. Keyingi davrlarga oid me'moriy yodgorliklar, hay-kallar dinning kuçli ta'sirida yaratilgan (7—8-a. larga oid Arjuna, Şri-kandi, Bximo ehromlari, ularda Budda afsonalari asosida yaratilgan börtma haykaltaroşlik asarlari). Yavada barpo etilgan Borobudur ibodatxonasi 8—9-a. lardan qolgan eng yirik yodgorlikdir. Bu exrom ulkan toş pi-ramidaga öxşab ketadi. Uning aylana-si, bir neça km li supasi diniy syu-jetli rasmlar b-n bezatilgan. Borobudur yaqinida saklangan haykallar xam diniy mavzular asosida yaratilgan. 8-a. örtalaridan Mataramda hinduilik rasmiy dinga aylangaç, binolar — Lar Jongrang (9-a.), (14—15-a. lar) va b. ibodatxonalar hinduilik ruhida qurilgan. 13—15-a. larda Majapaxit imperiyasi davrida hind madaniyati ta'siri susayib, mahalliy an'analar ahamiyati kuçaydi. 16-a. dan masjid va madrasalar qurila boşladi.
18—20-a. larda I. şaharlari qurili-şiga Yevropa (ayniqsa, golland) me'morligi katta ta'sir körsatdi. Jakar-ta, Bandung va b. şaharlarda ma'muriy binolar, mehmonxona, in-t, kasalxona, stadion, sanoat korxonalari va b. inşootlar funksionalizm ruhida qurildi. Turar joy va jamoat bi-nolari qurilişida tropik iqlim xu-susiyatlari hisobga olindi (Bandungdagi texnologiya in-ti va b.).
I. san'atining yirik markazi — Bali o. da xukmdorlarning qoyalardagi maqbaralari (11 — 12-a. lar) da, 14— 15-a. larga oid ehromlarda devoriy rasmlar saklangan. Kitob mini-atyurasi ham rivoj topgan. Xalq san'ati rivojini yoğoçdan qurilgan bi-nolarda, metall, yoğoç, suyak buyumlar, gulli matolarda köriş mumkin. 17-a. dan boşlab, golland mustamlakaçilari va b. bosqinçilarning jabr-zulmi I. san'ati rivojiga putur yetkazdi. Milliy ozodlik harakati ta'sirida zamonaviy san'at şakllandi (I. rassomlari uyuşmasi, 1937—38 y. lari asos solingan). Ozodlik uçun kuraş mavzui S. Sujoyono, K. Affandi, B. Abdulloh, I. B. Made va b. rassomlar ijodida öz ifodasini topdi. Qad. an'analarga ega bölgan xalq amaliy san'ati mustaqillik yillarida gurkirab rivojlandi.
Musiqasi hind-yava madaniyati va I. da yaşagan boşqa xalqlar madaniyatining rivojlanişi jarayonida vujudga kelgan. 1ming yillik oxiri va 2ming yillik boşida Yavada rivojlangan musiqa madaniyati Jan. Sumatra, Bali, Madur va b. orollardagi musika rivojiga ham ta'sir etdi. Qadim zamonlardan musiqa qişloq aholisi turmuşiga singib ketgan, hosil yigimi, don yançiş kabi mehnat jarayonlarida qöşiq yangrab turgan. Jan. şarqiy Osiyodagi boşqa musiqiy madaniyatlardan farqli ölaroq, indonezlar xor qöşiqçiligi an'analarini davom ettirib kelayotir. Rivojlangan geterofoniya va köp ovozlilik I. mu-siqasiga xos xususiyatdir. Xalq çolğu asboblari orkestri gamelan — I. mum-toz musika san'atining çöqqisi hisoblanadi. 16-a. da an'analari negizida kronçong musiqa şakli vujudga keldi.
I. mustaqillikka erişgaç (1945), umummilliy musika madaniyati rivoji uçun qulay imkoniyat tuğildi. Professional va havaskorlik jamoalari, kamer orkestrlar xalq an'analarini rivojlantirayotir. Sujasmina, A. Pasaribu, Susbini va b. tanikli kompo-zitorlar professional musiqa namo-yandalaridir. Jokyakartada musiqa maktabi (1952 y. dan), Surakartada konservatoriya hamda milliy mumtoz musika maktabi (1960) oçildi. 1968 y. dan Jakartada simfonik orkestr işlaydi.
Teatr san'ati azaldan xalq bayramlari va diniy marosimlarda ötkaziladigan tomoşalardan boşlangan. To-pengdalang (ijroçilar niqob kiyib imo-işoralar b-n raqsga tuşadi) va vayang-orang (qonunlaşgan teatr vosi-talariga qat'iy rioya qilinadi) ka-bilar I. ga xos an'anaviy teatr şakllaridir. I. da qöğirçoq va soya tuşiriş teatrlari ham rivojlangan. Teatr tomoşalarining asosini qad. hind eposlari — «Ramayana», «Mahabhara-ta» dan olingan parçalar, arab rivo-yatlari va mahalliy ertaklar taşkil etgan. 19-a. oxiri va 20-a. boşida zamonaviy teatrlar taşkil topdi. 50—60-y. larda «Marxaen», «Triskokanten» kabi guruhlar şuxrat qozondi. Ular I. milliy dramaturglari — Utuy Tatang Sontani, Abu Xapifax, Ali Muhammad, Sanusi Pane va b., şuningdek, G. Ibsen, A. P. Çexov hamda N. V. Gogol asarlarini sahnalaştirdi. 50-y. lardan Milliy teatr akademiyasi va b. işlay boşladi.
Kinosi. Dastlabki filmlar 20-a. 20-y.lar örtalarida golland rej. lari tomonidan suratga olingan. 30-y. lar 1-yarmidan xitoylar b-n hamkorlikda I. rej. lari (Anjar Asmara va b.) indonez tilida ovozli filmlar yara-ta boşladilar. Dehqonlar hayotini aks ettiruvçi «Parex» (1935, rej. M. Franken), «Yorqin oy» (1937, rej. A. Balink) singari köpgina filmlar aktyorlar Moxtar va Rukiyax iştiro-kida yaratildi. Yaponlar okkupatsiyasi davrida kinematografiya yapon taşvi-qotiga xizmat qildirildi. Ammo «Yom-ğir» (rej. I. Perbatasari) va «Orzularim» (rej. S. Palindi) filmlarida xalqning milliy xususiyatlarini ifodalaşga muvaffaq bölindi. Uruşdan keyin milliy mutaxassislar yetişib çiqa boşladi, voqeiy filmlar yaratiş kuçaydi.
Jakartada birinçi davlat kinofirmasi «PFN», xususiy kinofirma «Perfini» taşkil etilişi natijasida köplab badiiy filmlar işlab çiqarildi. «Majruh» (1952), «Turang», «Vatanga qaytiş» (1954), «Maktab devori orqasida», «Tilla qönğiz», «Şafqatsiz gunoh» va b. filmlar ilğor ğoyalarni tarğib qildi.
60-y. lar oxiridan milliy kino i.ç. yana avj ola boşladi. Keyingi yillarda rej. lardan V. Umboxning «Mitti yulduzlar», «Onajon», «Şaxs», «Bokira kelin», «Töy», «Novça öynaş», T. Junandining «Onaginam», «Puç orzu», S. Jayning «Harir binafşa-rang tuman», S. Suvardi Hassanning «Baxtsiz ögay qiz», «Umidsizlik köz yoşlari» kabi badiiy filmlari ma-şhur böldi.
Özbekiston — I. munosabatlari. I. Özbekiston Respublikasi suverenitetini tan olib, diplomatiya munosabatlari örnatganidan keyin ikki mamlakat örtasida iqtisodiy hamkorlik, savdo-sotiq rivojlana boşladi. ÖzR Prezidenta I. Karimovning 1992 y. iyunida I. ga taşrifi davomida ikki mamlakatning özaro munosabatlariga mustahkam asos yaratildi. Taşrif ço-ğida «Iqtisodiy va texnikaviy hamkorlik töğrisida bitim», «Özaro munosabatlar haqida qöşma axborot», şuningdek, ÖzR Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirligi b-n «PT Prima Ko-meksindo» kompaniyasi örtasida hamkorlik qiliş töğrisyda hujjat im-zolandi. 1995 y. da I. prezidentining Özbekistonga qilgan taşrifi davomida ikki tomonlama hamkorlik, havo transporti va turizm soqasida bir qator muhim hujjatlarga qöl qöyildi. Umuman özaro manfaatli hamkorlik qoidalari va yönalişlarini belgilovçi 10 ta hujjat qabul qilingan.
ÖzR b-n I. örtasidagi tovar aylanmasi 2000 y. da 361,8 ming AQŞ dollarini taşkil etdi. I. Özbekistondan kalava ip sotib olmoqda va transport sohasidagi xizmatdan foydalanmoqda. Ayni vaqtda I. Özbekistonga elektr asbob-uskunalari, qora metalldan yasalgan buyumlar va baliq mahsuloti sotmoqda.
I. ning «PT Bakri Kommunikeyşn Korporeyşn» kompaniyasi b-n Özbekiston aloqa va axborotlaştiriş agentligi barpo etgan «Öztelekominterneyşnl» qöşma korxonasi Surxondaryo, Qaşqadaryo, Jizzax va Samarkand viloyatlarida öz filiallarini oçgan. Bundan taşqari, indo-nez investorlarining sarmoyasi 100% bölgan 2 ta korxona taşkil etilgan; «Buztel» va «Bakri Investido» korxonalari uyali telefon st-yalari quriş va ularni işlatiş hamda say-yohlarga xizmat körsatiş, mehmonxona xöjaligini yölga qöyiş b-n şuğullanadi.
ÖzR da «PT Tirtamas Komeksindo» va «PT Bakri Kommunikeyşn Korporeyşn» kompaniyalarining vakolatxonalari işlab turibdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНДОНЕЗИЯ (Indonesia), Индонезия Республикаси (Republik Indonesia) — Жан.шарқий Осиёдаги давлат. Дунёдаги энг катта Малай архипелагининг 17,5 минг ороли ва Янги Гвинея (Ғарбий Ириан) о. нинг ғарбий қисмида жойлашган. Майд. 1904,6 минг км2. Аҳолиси 228,4 млн. киши (2001). Пойтахти — Жакарта ш. Маъмурий жиҳатдан 26 вилоят (province) га бўлинади.
Давлат тузуми. И. — унитар республика. Амалдаги конституцияси 1945 й. 18 авг. да қабул қилинган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи — 5 й. муддатга сайланадиган президент (2001 й. июлдан Мегавати Сукарнопутри хоним). Давлат ҳокимиятининг олий органи — Халқ маслаҳат конгресси. У конституцияни тасдиклайди, унга ўзгаришлар киритади, президент ва вице-президентни сайлайди. Қонун чиқарувчи ҳоки-мият бир палатали парламент — халқ вакиллари кенгашидан иборат. У жорий қонун чиқарувчилик фаолияти б-н шугулланади. Унинг 500 депутатидан 462 нафари умумий овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади ва қолган 38 нафари (ҳарбийлар фракци-яси) президент томонидан тайинланади. Ижроия ҳокимиятни президент ўзи тайинлаган ҳукумат б-н бирга амал оширади.
Табиати. И. экваториал кенгликларда жойлашган. Қирғоқлари кам парчаланган, боткркликлар, мангра чакалак-зорлари бор. И. ер юзасининг ярмидан кўпроғи ўртача баланд ва пастқам тоғлардан, Янги Гвинеяда қисман баланд тоғлардан (энг баланд жойи 5029 м), қолган қисми аллювиал текисликлардан иборат. Оролларда 400 дан ортиқ вулкан бор, шундан 100 таси ҳаракатдаги вулкан. Тектоник ҳаракатлар тинмаган. Тез-тез кучли зилзила бўлиб туради. Нефть, кўмир, темир, марганец, қалай рудалари, боксит, мис, қўрғо-шин, рух, алюминий, никель ва фосфат конлари бор.
Иқлими И. нинг катта қисмида экваториал, Ява о. нинг шарқи ва Кичик Зонд о. ларида субэкваториал иқлим. Пасттекисликларда ойлик ўртача т-ра 25—27°. Тоғларда салқинроқ, 1500 м дан баландда ер юзаси баъзан музлайди. Экваториал иқлимли жойларда йиллик ёғин 2000—4000 мм, субэкваториал иқлимли жойларда 2000 мм га яқин. Дарёлари жан.-ғарбидан бошқа қисмида йил давомида серсув. Энг йириклари: Капуас, Барито, Хари, Кампар, Муси, Мамберамо, Дигуль. Тупроқлари мамлакат ҳудудининг 4/5 қисми (асосан, Катта Зонд о. лари ва Ғарбий Ириан) да сернам ўрмонларга хос қизил-сариқ латерит ва тоғ латерит тупроқлар; текисликларда тропик ботқоқли ва латеритли глей тупроқлар. Соҳилидаги мангра чакалакзорларининг тупроғи боткркли. Жан. шарқидаги тропик ўрмонларда қизил латерит, қуруқ саванналарда қизилқўнғир тупроқлар тарқалган. Пасттекисликда ва 1300—1500 м баландликдаги тоғ ён ба-ғирларида доим яшил сернам экваториал ўрмонлар (фикус, пандаус ва нон дарахтлари, пальма, папоротниклар, бамбук) усади. 1300—1500 м ва 2600— 3000 м баландликдаги минтақа тор-тропик ўрмонлар (эман, қора қайин, каштан, қарағай), ундан юқориси бутазор ва ўтлоқлар б-н қопланган. Жан.шарада, асосан, барг тўқувчи тропик ўрмонлар (тик дарахти, казуарин) ва саванналар (аланг-аланг ўти ва ёввойи шақарқамиш) бор. И. да маймунлар (орангутан, гиббон, макакалар), кар-кидонлар, фил, малай айиғи, тапир, бантенг буқаси, каклик, тўтилар, тим-сохлар (уз. 7 м гача), кобра ва бўғма илонлар, эчкемар ва б. бор. И. нинг шарқий қисмида халтали қайвонлар, кўршапалак, жаннат қуши, какаду тўтиси учрайди. Ҳашаротлар И. нинг ҳамма қисмида мавжуд, балиқ кўп. Ноёб ҳайвонларни сақлаш мақсадида Суматра, Калимантан, Ява ва б. оролларда қўриқхоналар ташкил этилган. Миллий боғлари: Гунунг-Лёсер, Комодо-Падар-Ринко, Ужунг-Кулон ва б. Бир неча денгиз боғлари ва қўриқхоналар бор.
Аҳолиси. И. да 150 га яқин элат ва этник гуруҳ яшайди. Мамлакат аҳолисининг 96% тили, маданияти ва урф-одатига кўра малайяполинезия тил оиласининг индонез гуруҳига мансуб. Булардан энг йириклари: яваликлар, сундлар, мадуралар, малайялар, жакарталиклар, ачелар, батаклар, даяклар ва б. Булардан ташқари, И. да меланезлар, папуаслар, хитойлар, араблар, голландлар, ҳиндлар ва б. яшайди. Давлат тили — индонез тили. Асосий дин — ислом дини. Аҳолининг 80% мусулмонлар, 10% христианлар, қолган қисми ҳин-дуилик, буддавийлик, конфуцийлик ва маҳаллий анъанавий динларга эътикрд килади. И. аҳолисининг 2/3 қисми мамлакат ҳудудининг 7% ини ташкил этган Ява о. да. Аҳолининг 70% қишлоқларда яшайди. Йирик гцаҳарлари: Жа-карта, Сурабайя, Бандунг, Семаранг, Медан.
Тарихи. И. — ҳоз. типдаги инсон (питекантроп, явантроп) шаклланган марказлардан бири. Мил. ав. 2-а. га оид ёдгорликлар сақланган. Ява, Малайя о. ларида Тарума ва Калинга, Суматрада Малайю ва Шривижайя давлатлари ташкил топган. Уларда ҳиндуилик ва буддавийлик тарқала бошлади. Мил. 7-а. да бир неча майда давлатлар бирла-шиб, Шривижайя империясига айланди. 8-а. 1-ярмидаЯвада Матарам давлати пайдо бўлди. 1025 й. Шривижайя инқирозга учради. 11-а. нинг 40-й. ларида Матарам Кедири (13-а. дан Сингасари) ва Жангала давлатларига бўлиниб кетди. 1120 й. Кедири илгари Матарамга қарашли барча ерларни бирлаштир-ди, бошқа ороллар устидан назорат ўрнатди. 13-а. охирида Сингасари емирилиб, унинг ўрнида Мажапахит им-перияси ташкил топди (1293— тахм. 1520). Мажапахит империяси ўрта асрларда энг йирик умуминдонез давлати бўлган.
14-а. да Ҳиндистон ва Малаккадан И. га ислом дини кириб келди. Архипе-лагнинг кўп қисмини эгаллаган Мажапахит империяси мусулмон султонликларига бўлиниб кетгач (16-а.), И. ҳуду-дига европаликлар (португаллар, голландлар) кириб кела бошлади. 1602 й. голландлар И. да Ост-Индия компан-пиясига асос солди. Бу компания мамлакатнинг талай қисмини ўзига тобе қилиб олди. 1811 й. И. ни инглизлар босиб олди. Бирок, 1814 й. ги Англия-Нидерландия битимига кура, И. яна Нидерландия қўлига ўтди.
И. халқи ажнабий истилочиларга қарши кураш олиб борди. Дипонегоро бошчилигида Явада (1825—30), Имом Бажон етакчилигида Суматрада (1830— 39), Ачеда (1873—1903) кўтарилган қўзғолонлар тарихда машҳур.
20-а. бошида миллий озодлик харакати бир мунча кенгайди. 1908 й. Явада «Буди утомо» («Олий мақсад») номли биринчи миллий ташкилот пайдо бўлди. Голланд мустамлакачиларига қарши 1923 й. темирйўлчиларнинг умумий иш ташлаши бўлиб ўтди. 1926 й. индонез халқи мустамлакачиликка қарши қўзғолон кўтарди, аммо у бостирилди. 1927 й. Ахмад Сукарно раҳбарлигида Миллий партия тузилди. И. мустақиллигини талаб қилиб, халқ орасида обрў крзонган бу парти-янинг фаолияти такикданди, Сукарно ва унинг тарафдорлари қамоққа олинди (1929). 1931 й. дан Миллий партия И. партияси деб номланди. 1937 й. миллий инкилоб тарафдорлари Индонез халқи ҳаракати (Гериндо) ташкилотини туздилар.
1942—45 и. ларда И. ни Япония босиб олди. Япония 2-жаҳон урушида маглубиятга учрагач, мамлакат мустақил И. республикаси деб эълон қилинди (1945 й. 17 авг.). А. Сукарно унинг президенти қилиб сайланди. Республика конституцияси қабул қилинди. Бироқ 1945 й. 6 сент. да И. га инглиз, кейинроқ голланд қўшинлари бостириб кирди. И. халқи босқинчиларга қарши 4 й. кураш олиб борди. Ниҳоят, Голландия И. мустақиллигини тан олишга мажбур булди (1949 й. нояб.). Бироқ у И. мустақиллигига путур етказадиган битим тузишга эришди. И. 16 худудга бўлибташланди; мамлакат «Индонезия Қўшма Штатлари» номи б-н юритила бошлади, Голландия И. нинг бир қисми (Ғарбий Ири-ан) ни ўз кўл остида сақлаб қолди. И. халқи ўз мамлакатини тўла озод қилиш учун курашни давом эттирди. 1950 й. 6 авг. да И. унитар (қўшма) давлат деб эълон қилинди. Ҳукумат И. учун асоратли бўлган битимларни тан олмаслик ҳақида қарор қабул қидди (1956 й. апр.). 1957 й. нинг охирида И. ҳукумати мамлакатдаги ажнабийларга қарашли барча корхона, плантация ва банкларни ўз назоратига олди. 1957 й. Сукарно давлатнинг сиёсий ва иқти-содий аппаратини қайта тузди. Президент декрети б-н 1945 й. ги Конституция яна кучга кирди (1959 й. июль). Бироқ И. ҳукумати ва миллий ватанпарварларга қарши қўпорувчилик ҳаракати тўхтамади. 1956 й. Суматра ва Сулавесида айирмачилар қуролли исён бошлади. Ҳукумат қўшинлари халқ оммасининг ёрдами б-н исёнчиларни тор-мор қилди (1961). Ғарбий Ирианни И. таркибига қўшиб олишни тинч йўл б-н ҳал этолмагач, И. ватанпарварлари голланд босқинчиларига қарши қуролли кураш бошлади (1962). 1963 й. 1 майда Ғарбий Ириан И. Республикаси таркибига қўшиб олинди. Президент Сукарно мамлакат мустақиллигини мустаҳкамлаш, иқти-содиётни юксалтириш, дунёдаги барча мамлакатлар б-н дўстлик ва ҳамкорлик йўлини тутди. Аммо ички сиёсий беқарорлик (ҳарбийлар, айирмачилар ва ислом ақидапарастларининг исёнлари), сўл ва ўнг кучларнинг ўзаро кураши тобора кучайиши «1965 й. 30 сентябрь» воқеаларига олиб келди. Армия рахбариятининг рақиблари орасидаги ашаддий муросасиз арбоблар компартия раҳбарларининг мадади б-н давлат тўнтариши қилишга уриндилар. Уларнинг хаттиҳаракатлари тор-мор этилгач, Сукарно ҳокимиятдан четлаштирилди ва «янги тартиб» ўрнатишга киришилди. 1966 й. да генерал Сухарто муваққат (1968 й. дан расмий) президент бўлиб қолди. Ҳарбийлар бошчилигидаги ҳокимият ички мухолифатни кескин чеклаб, бозор хўжалигига ўтиш орқали иқтисодий ўсишни таъминлаш вазифасини қўйди. И. фаол ташқи сиёсат ўтказиб, миллий тараққиёт учун қулай шароит таъминлаш йўлидан борди. Ялпи маҳсулот и.ч. ни кўпайтириш суръатлари ошди, аҳоли жон бошига тўғри келадиган даромад кўпайди.
Сухарто 6-муддатга президент этиб сайланди, бироқ 1998 й. бошларида мамлакат молиявий инқирозга дучор бўлди. Халқ оммаси, айниқса, талаба ёшлар бу кулфатда президентни айблаб, кўчаларда норозилик намойишлари ўтказишди. Шундай бир вазиятда Халқ маслаҳат конгресси Сухартони 7-муддатга яна президент этиб сайлади. Бу воқеа халқнинг ғазабини янада оширди ва тинч намойишлар ғалаён тусини ола бошлади. Президента инг истеъфо бери ш и ҳақидаги та-лаблар кучайди. Ниҳоят, Сухарто истеъфога чиқишга мажбур бўлди ва конституцияга биноан 1998 й. 21 май куни вице-президент Бурҳониддин Юсуф Ҳабибий президент лавозимини эгаллади. Аммо унинг бу лавозимдаги фаолияти узоққа бормади. Олий табақа арбобларининг суиистеъмолларидан норози бўлган халқ оммасининг талаби б-н Б. Ю. Хабибий истеъфога чиқарилди. 1999 й. окт. дан Воҳид Аб-дураҳмон, 2001 й. июлдан А. Сукарнонинг қизи Мегавати Сукарнопутри президент лавозимига сайланди.
И. — 1950 й.дан БМТ аъзоси.
Миллий байрами — 17 авг. — Мустақиллик эълон қилинган кун (1945). ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 23 майда ўрнатди.
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Бирлик ва тараққиёт партияси, 1973 й. да мусулмонларнинг 4 партияси бирлашиши натижасида тузилган; И. демократик партияси, 1973 й. да 5 парти-янинг қўшилиши натижасида тузилган; Голкар (функционал гуруқлар), 1964 й. сиёсий партияларга кирмайдиган давлат хизматчилари, касаба уюшма, ёшлар, хотин-қизлар, диний ташкилотлар вакиллари иттифоқи сифатида тузилган, 1998 й. да партияга айлантирилган; И. демократик партияси (курашчи), 1998 й. да тузилган; Миллий мандат партияси, 1998 й. да ташкил этилган; Миллий уйғониш партияси, 1998 й. да тузилган. Умуминдоне-зия меҳнаткашлар иттифоқи касаба бирлашмасига 1973 й. да асос солинган; Умуминдонезия ишчилар итти-фоқи («Равнақ») касаба бирлашмаси 1992 й. да тузилган.
Хўжалиги. И. — аграр-индустриал мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. нинг улуши ўртача 17% ни ташкил этади ва бу улуш тобора камайиб бормоқда. Айни вактда қ.х. маҳсулотлари ҳажми кўпаймоқда. Бу ҳол деҳқончилик ва чорвачилик интенсив туе олаётгани б-н ҳам, экинзорлар кенгайиши, жумладан, кам ерли деҳқонлар янги ўзлаштирилган ерларга кўчиб бориши б-н ҳам боғлиқдир.
Қишлоқ хўжалиги — И. иқтисодиётининг етакчи тармоғи. Меҳнатга ярокли аҳолининг ярмидан кўпроғи қ.х. да машғул. И. табиий каучук (йилига 1 млн. тоннадан ортиқ) ва пальма ёғи (йилига 2 млн. тонна мойли пальма маҳсулотлари) и. ч. бўйича дунёда 1-ўринда туради, тропик дарахт ёғочидан ясалган буюмлар, тамаки, кофе (йилига 400 минг т), чой (250 минг т), зиравордориворлар, шунингдек, балиқ (йилига 3 млн. тонна овланади) ва денгиз маҳсулотлари етказиб берувчи энг катта давлатдир. Асосий донли экин — шоли, маккажўхори. Айрим экинлардан 2 марта ҳосил олинади. Чорвачилигида қорамол (жумладан, буйвол), чўчқа, эчки, қўй, йилқи, парранда боқилади. И. ҳудудининг 65% ўрмон б-н қопланган бўлиб, қимматбаҳо ёғоч тайёрланади.
Саноати. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши ўртача 20% ни ташкил этади. Кончилик саноати бюджет тушмаларининг анчагина қисмини таъминлайди. Йилига ўртача 576 млн. баррель нефть қазиб олинади. Нефть конлари, асосан, Суматра о. да, шунингдек, Ява денгизи ва Макасар бўғозида. И. суюлтирилган табиий газни четга чиқаришда дунёда l-ўринда (йилига 90 млрд. м3 дан кўпроқ газ қазиб олинади), қалай қазиб олишда 2-ўринда (30 минг т дан зиёд), никель қазиб олишда 4- ўринда (2 млн. тоннадан кўп) туради. Кумир, мис, уран рудасининг катта захиралари мавжуд. Олтин, ку-муш, олмос хам қазиб олинади. Маҳсулот и.ч. саноатининг асосини истеъ-мол моллари: газлама, тайёр кийим-кечак, пойабзал, чарм буюмлар, рўзғорбоп кимёвий маҳсулотлар, озиқ-овқат ташкил этади. Шоли окдаш, тамаки, қанд-шакар, чой, ёғ, ип газлама, трикотаж, жут, қурилиш матери-аллари, фармацевтика ва полиграфия, кондитер корхоналари, минерал ўғит ва шина з-длари бор. Ҳунармандчилик ривож топган. Илмфан ютуклари ва юксак тех-нологияга асосланган тармоқлар: кемасозлик, самолётсозлик, кимё, нефть кимёси, автомобиль йиғиш, радиоэлектроника узлуксиз ривожланмоқда. Энергетика соҳасида иссиклик ва гидроэлектрстялар сони кўпайиб, қуввати ошмоқда. Минтақада қуввати 200 мВт га эга бўлган биринчи геотер-мал (Ер қаъридаги иссикликни электр энергияга айлантирувчи) электр ст-я ишга туширилган. Йилига ўртача 44,3 млрд. кВт-соат электр энергияси ишлаб чиқарилади.
Ҳукумат мамлакат иқтисодиётида муҳим ахамиятга эга бўлган хорижий сармояни кенг жалб этиш сиёсатини ўтказмоқда. 1967—95 й. ларда маъқулланган инвестицияларнинг умумий ҳажми 131,4 млрд. долларни ташкил этди, шундан 30 млрд. доллардан ор-тиғи нефть ва газ қазиб олишга ишлатилди. Сармоя, асосан, Япония, Буюк Британия, Гонконг, АҚШ, Сингапур, Тайвань, Нидерландия, Жан. Кореядан олинди. 1995 й. дан миллий тараққиётнинг янги 25 й. лик босқичини амалга оширишга киришилди. Бу тадбир И. ни Осиё-Тинч океан минтақасидаги янги саноатлашган мамлакатлар даражасига кўтариши мўлжалланган.
И.да денгиз транспорти етакчи ўринда, Портлари: Танжунгприок (Жакар-та порти), Сурабая, Палембанг, Балик-папан, Ужунгпан. Денгиз савдо флотида 3130 минг т дедвейт тоннажга эга бўлган 2 мингдан ортиқ кема бор. Т.й. нинг уз. 6,6 минг км, автомобиль йўллари уз. 266 минг км. Ғарбий Европадан Австралияга бориладиган ҳаво йўли Жакарта орқали ўтади. Энг катта нефть қувурлари: Танжунг — Баликпапан ва Темпино — Плажу.
И. четга газ, нефть, каучук ва каучук маҳсулотлари, қалай, кофе ва ҳ. к. чиқаради. Четдан истеъмол моллари, саноат хом ашёси, чала тайёр маҳсулотлар, машина ва асбоб-ускуналар келтиради. Ташқи савдодаги мижозлари: Япония, АҚШ, Сингапур, Германия. Пул бирлиги — Индонезия рупияси.
Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари. 6 ёшдан 12 ёшгача бўлган болалар учун бошлангич мажбурий таълим жорий қилинган. Бошлангич мактабда ўқиш муддати 6 й., ўрта мактабда ҳам — 6 й. Давлат мактаблари б-н бир қаторда хусусий мак-таблар ҳам бор. 1-ва 2- босқич техника ва тижорат мактаблари ва шунга ўхшаш ўқув юртлари ҳунар таълимини беради. Ўқитувчилар 3 й. лик пед. мактаблари, пед. коллежлари ва ун-тларда тайёрланади. Жакартадаги И. давлат унти (1950 й. да асос солинган), Миллий ун-т (1949 й. да асос солинган), Жокьякар-тадаги Ислом хусусий унти (1945 й. да асос солинган) ва б. бор. 1967 й. да ташкил этилган И. фанлар ин-ти 10 и.т. ин-ти, 40 дан ортиқ илмий муассаса ва жамиятни бирлаштиради. Йирик кутубхоналар: Жакартадаги Оммавий, Парламент кутубхоналари, Бандунг, Бого-ра, Жокьякарта, Макассар, Медандаги кутубхоналар. Жакартада И. маданияти музейи (1778 й. да асос солинган), Богорада Зоология музейи (1894 й. да асос солинган) бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Асосий газ. ва жур. лари: «Мердека» («Озодлик», кундалик газ., 1945 й. дан), «Пелита» («Машъал», кундалик газ., 1974 й. дан), «Суара карья» («Меҳнаткаш овози», кундалик газ., 1971 й. дан), «Биение Индонесиа» («Индонезия бизнеси», кундалик газ., 1985 й. дан), «Брита буана» («Жаҳон янгиликлари», кундалик газ., 1970 й. дан), «Брита юдха» («Ҳарбий янгиликлар», кундалик газ., 1970 й. дан), «Индонезиан обсервер» («Индонезия шарҳи», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1950 й. дан), «Бизнес Ньюс» («Бизнес янгиликлари», индонез тилида ҳафтасига 3 марта чиқадиган бюллетень, 1956 й. дан), «Синар» («Hyp», тадбиркорларнинг хафталик жур., 1993 й. дан). Антара-Миллий ахборот агентлигига 1937 й. да асос солинган. И. Республикаси радиоси 1945 й. да ташкил этилган. И. Республикаси телевидениесига 1962 й. асос солинган.
Адабиёти. И. ҳудудидан 7—8-а. ларда кад. малайя ва ява тилларида тошларга битилган ёзувлар топилган. 9—11-а. ларда ява адабиёти равнақтопди («Рамаяна», «Аржунанинг тўйи» ваб.). 14— 17- а. ларда явалик ёзувчилар ҳинд мумтоз асарлари (хусусан, «Маҳабҳа-рата») ва халқ, ижоди таъсирида тарихий мавзуда асарлар («Танту Пан-геларан», «Параратон», «Нагаракер-тагама» ва б.) яратдилар. 15-а. дан Ява ва Балида янги адабий ўлчов — мача-пат ва янги шеърий шакллар жорий қилиниб, фольклор б-н бевосита боғланган достонлар («Деваручи», «Пан-жи Ангрени», «Дамарвулан») пайдо бўлди. Ява адабиёти анъаналари 16— 18-а. лардаги сунд ва мадур адабиётининг ривожланишида намуна бўлди. 16-а. да денгиз бўйи шаҳарларида малайя тилидаги адабиёт кўпроқ ривожланди. Аче султонлиги (16—17-а. лар) да Ҳамза Фансурий, Нуриддин ар-Рапирий ва б. машҳур малайя шоирлари ижод қилдилар. 18-а. да мамлакат савдоси устидан Нидерландия назоратининг кучайиши И. нинг мусулмон давлатлари б-н алоқаларининг бирмунча сусайишига олиб келди ва натижада малайя тилидаги адабиетнинг ривожи вақтинча секинлашди. Айни вақтда асосий адабий тил бўлиб қолган аче тилида «Малем, Даганг», «Пучут Муҳаммад» ва б. достонлар яратилди. 18-а. нинг 2-ярми ва 19-а. нинг 1-ярмида ява адабиёти равнақ топди. Бу адабиетнинг мумтоз намояндалари Ясадипура 1, Ронговарсито асарларида янги давр Европа маданияти акс эттирилди.
И. да миллий озодлик ҳаракатининг бошланиши б-н малайя тили сиёсий ва маданий жиҳатдан бутун мамлакатнинг бирлашувига олиб келувчи воси-та бўлиб қолди. 19-а. охирида малайя тилида пайдо бўлган матбуот янги адабиётнинг ривожланишига катта ёрдам берди. Ёзувчилардан Марко Картодикромо ва Семаун биринчи бўлиб роман жанрида ижод қилдилар.
20-а. нинг 20—30-й. ларида С. Т. Алишоҳбона, Хамка, Рустам Эффенди ва б. яратган асарлар, «Пужанга Бару» бадиий, ижтимоий ва сиёсий жур. нинг нашр этилиши И. адабиёти тараққиёти учун муҳим воқеа бўлди. 30-й. лар охирида бир қатор ёзувчилар (Ҳ. Анвар, Идрус, П. А. Тур, А. Картамихаржа, У. Т. Сонтани ва б.) ижодида реалистик тамойиллар кучайди.
50-й. лар бошларида баъзи йирик ёзувчи ва драматурглар аста-секин Халқ маданияти жамияти (ЛЕКРА) атрофига жипслашдилар. 1965 й. ги воқеалардан сўнг бу жамият тугатилди. Ҳоз. замон И. адабиётининг илғор вакиллари реалистик анънани ривожлантирмоқдалар. В. С. Рендра, Т. Мохтар, А. Ро-сиди, Г. Пойка шеър ва ҳикояларида, М. Буше, П. Вижая, И. Симапутанг романларида ва б. нинг асарларида И. даги муҳим ижтимоий муаммолар акс этмоқда.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. И. худудида мезолит даври (мил. ав. 7—5минг йиллик)га оид ҳайвон тасвирлари, неолит даврига хос тошга битилган ёзувлар (Сулавеси о. жан. даги тўнғиз тасвири, ўйма нақшли сопол буюмлар) топилган. Қуйи неолит давридаёқ поғонали қўрғонлар, дольмен (тош мақбара)лар, тош тобутлар, жез буюмлар — одам ҳайкаллари, бурама нақшли болта ва турли идишлар яратилган. Мил. бошларида Ниас, Сумба, Флорес о.ларида тошдан ясалган обидалар хрзиргача етиб келган. Кейинги даврларга оид меъморий ёдгорликлар, ҳай-каллар диннинг кучли таъсирида яратилган (7—8-а. ларга оид Аржуна, Шри-канди, Бхимо эҳромлари, уларда Будда афсоналари асосида яратилган бўртма ҳайкалтарошлик асарлари). Явада барпо этилган Боробудур ибодатхонаси 8—9-а. лардан қолган энг йирик ёдгорликдир. Бу эхром улкан тош пи-рамидага ўхшаб кетади. Унинг айлана-си, бир неча км ли супаси диний сю-жетли расмлар б-н безатилган. Боробудур яқинида сакланган ҳайкаллар хам диний мавзулар асосида яратилган. 8-а. ўрталаридан Матарамда ҳиндуилик расмий динга айлангач, бинолар — Лар Жонгранг (9-а.), (14—15-а. лар) ва б. ибодатхоналар ҳиндуилик руҳида қурилган. 13—15-а. ларда Мажапахит империяси даврида ҳинд маданияти таъсири сусайиб, маҳаллий анъаналар аҳамияти кучайди. 16-а. дан масжид ва мадрасалар қурила бошлади.
18—20-а. ларда И. шаҳарлари қурили-шига Европа (айниқса, голланд) меъморлиги катта таъсир кўрсатди. Жакар-та, Бандунг ва б. шаҳарларда маъмурий бинолар, меҳмонхона, ин-т, касалхона, стадион, саноат корхоналари ва б. иншоотлар функционализм руҳида қурилди. Турар жой ва жамоат би-нолари қурилишида тропик иқлим ху-сусиятлари ҳисобга олинди (Бандунгдаги технология ин-ти ва б.).
И. санъатининг йирик маркази — Бали о. да хукмдорларнинг қоялардаги мақбаралари (11 — 12-а. лар) да, 14— 15-а. ларга оид эҳромларда деворий расмлар сакланган. Китоб мини-атюраси ҳам ривож топган. Халқ санъати ривожини ёғочдан қурилган би-ноларда, металл, ёғоч, суяк буюмлар, гулли матоларда кўриш мумкин. 17-а. дан бошлаб, голланд мустамлакачилари ва б. босқинчиларнинг жабр-зулми И. санъати ривожига путур етказди. Миллий озодлик ҳаракати таъсирида замонавий санъат шаклланди (И. рассомлари уюшмаси, 1937—38 й. лари асос солинган). Озодлик учун кураш мавзуи С. Сужойоно, К. Аффанди, Б. Абдуллоҳ, И. Б. Маде ва б. рассомлар ижодида ўз ифодасини топди. Қад. анъаналарга эга бўлган халқ амалий санъати мустақиллик йилларида гуркираб ривожланди.
Мусиқаси ҳинд-ява маданияти ва И. да яшаган бошқа халқлар маданиятининг ривожланиши жараёнида вужудга келган. 1минг йиллик охири ва 2минг йиллик бошида Явада ривожланган мусиқа маданияти Жан. Суматра, Бали, Мадур ва б. ороллардаги мусика ривожига ҳам таъсир этди. Қадим замонлардан мусиқа қишлоқ аҳолиси турмушига сингиб кетган, ҳосил йигими, дон янчиш каби меҳнат жараёнларида қўшиқ янграб турган. Жан. шарқий Осиёдаги бошқа мусиқий маданиятлардан фарқли ўлароқ, индонезлар хор қўшиқчилиги анъаналарини давом эттириб келаётир. Ривожланган гетерофония ва кўп овозлилик И. му-сиқасига хос хусусиятдир. Халқ чолғу асбоблари оркестри гамелан — И. мум-тоз мусика санъатининг чўққиси ҳисобланади. 16-а. да анъаналари негизида крончонг мусиқа шакли вужудга келди.
И. мустақилликка эришгач (1945), умуммиллий мусика маданияти ривожи учун қулай имконият туғилди. Профессионал ва ҳаваскорлик жамоалари, камер оркестрлар халқ анъаналарини ривожлантираётир. Сужасмина, А. Пасарибу, Сусбини ва б. таникли компо-зиторлар профессионал мусиқа намо-яндаларидир. Жокьякартада мусиқа мактаби (1952 й. дан), Суракартада консерватория ҳамда миллий мумтоз мусика мактаби (1960) очилди. 1968 й. дан Жакартада симфоник оркестр ишлайди.
Театр санъати азалдан халқ байрамлари ва диний маросимларда ўтказиладиган томошалардан бошланган. То-пенгдаланг (ижрочилар ниқоб кийиб имо-ишоралар б-н рақсга тушади) ва ваянг-оранг (қонунлашган театр воси-таларига қатъий риоя қилинади) ка-билар И. га хос анъанавий театр шаклларидир. И. да қўғирчоқ ва соя тушириш театрлари ҳам ривожланган. Театр томошаларининг асосини қад. ҳинд эпослари — «Рамаяна», «Маҳабҳара-та» дан олинган парчалар, араб риво-ятлари ва маҳаллий эртаклар ташкил этган. 19-а. охири ва 20-а. бошида замонавий театрлар ташкил топди. 50—60-й. ларда «Мархаэн», «Трискокантен» каби гуруҳлар шухрат қозонди. Улар И. миллий драматурглари — Утуй Татанг Сонтани, Абу Хапифах, Али Муҳаммад, Сануси Пане ва б., шунингдек, Г. Ибсен, А. П. Чехов ҳамда Н. В. Гоголь асарларини саҳналаштирди. 50-й. лардан Миллий театр академияси ва б. ишлай бошлади.
Киноси. Дастлабки фильмлар 20-а. 20-й.лар ўрталарида голланд реж. лари томонидан суратга олинган. 30-й. лар 1-ярмидан хитойлар б-н ҳамкорликда И. реж. лари (Анжар Асмара ва б.) индонез тилида овозли фильмлар яра-та бошладилар. Деҳқонлар ҳаётини акс эттирувчи «Парех» (1935, реж. М. Франкен), «Ёрқин ой» (1937, реж. А. Балинк) сингари кўпгина фильмлар актёрлар Мохтар ва Рукиях иштиро-кида яратилди. Японлар оккупацияси даврида кинематография япон ташви-қотига хизмат қилдирилди. Аммо «Ём-ғир» (реж. И. Пербатасари) ва «Орзуларим» (реж. С. Палинди) фильмларида халқнинг миллий хусусиятларини ифодалашга муваффақ бўлинди. Урушдан кейин миллий мутахассислар етишиб чиқа бошлади, воқеий фильмлар яратиш кучайди.
Жакартада биринчи давлат кинофирмаси «ПФН», хусусий кинофирма «Перфини» ташкил этилиши натижасида кўплаб бадиий фильмлар ишлаб чиқарилди. «Мажруҳ» (1952), «Туранг», «Ватанга қайтиш» (1954), «Мактаб девори орқасида», «Тилла қўнғиз», «Шафқатсиз гуноҳ» ва б. фильмлар илғор ғояларни тарғиб қилди.
60-й. лар охиридан миллий кино и.ч. яна авж ола бошлади. Кейинги йилларда реж. лардан В. Умбохнинг «Митти юлдузлар», «Онажон», «Шахс», «Бокира келин», «Тўй», «Новча ўйнаш», Т. Жунандининг «Онагинам», «Пуч орзу», С. Жайнинг «Ҳарир бинафша-ранг туман», С. Суварди Ҳассаннинг «Бахтсиз ўгай қиз», «Умидсизлик кўз ёшлари» каби бадиий фильмлари ма-шҳур бўлди.
Ўзбекистон — И. муносабатлари. И. Ўзбекистон Республикаси суверенитетини тан олиб, дипломатия муносабатлари ўрнатганидан кейин икки мамлакат ўртасида иқтисодий ҳамкорлик, савдо-сотиқ ривожлана бошлади. ЎзР Президента И. Каримовнинг 1992 й. июнида И. га ташрифи давомида икки мамлакатнинг ўзаро муносабатларига мустаҳкам асос яратилди. Ташриф чо-ғида «Иқтисодий ва техникавий ҳамкорлик тўғрисида битим», «Ўзаро муносабатлар ҳақида қўшма ахборот», шунингдек, ЎзР Ташқи иқтисодий алоқалар вазирлиги б-н «ПТ Прима Ко-мексиндо» компанияси ўртасида ҳамкорлик қилиш тўғрисйда ҳужжат им-золанди. 1995 й. да И. президентининг Ўзбекистонга қилган ташрифи давомида икки томонлама ҳамкорлик, ҳаво транспорти ва туризм соқасида бир қатор муҳим ҳужжатларга қўл қўйилди. Умуман ўзаро манфаатли ҳамкорлик қоидалари ва йўналишларини белгиловчи 10 та ҳужжат қабул қилинган.
ЎзР б-н И. ўртасидаги товар айланмаси 2000 й. да 361,8 минг АҚШ долларини ташкил этди. И. Ўзбекистондан калава ип сотиб олмоқда ва транспорт соҳасидаги хизматдан фойдаланмоқда. Айни вақтда И. Ўзбекистонга электр асбоб-ускуналари, қора металлдан ясалган буюмлар ва балиқ маҳсулоти сотмоқда.
И. нинг «ПТ Бакри Коммуникейшн Корпорейшн» компанияси б-н Ўзбекистон алоқа ва ахборотлаштириш агентлиги барпо этган «Ўзтелекоминтернейшнл» қўшма корхонаси Сурхондарё, Қашқадарё, Жиззах ва Самарканд вилоятларида ўз филиалларини очган. Бундан ташқари, индо-нез инвесторларининг сармояси 100% бўлган 2 та корхона ташкил этилган; «Бузтел» ва «Бакри Инвестидо» корхоналари уяли телефон ст-ялари қуриш ва уларни ишлатиш ҳамда сай-ёҳларга хизмат кўрсатиш, меҳмонхона хўжалигини йўлга қўйиш б-н шуғулланади.
ЎзР да «ПТ Тиртамас Комексиндо» ва «ПТ Бакри Коммуникейшн Корпорейшн» компанияларининг ваколатхоналари ишлаб турибди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.