Induksiya

Induksiya (biologiyada) - 1) fiziologiya da — qözğaliş va tormozlanişdan iborat nerv jarayonlarining özaro dinamik ta'siri. Bunda nerv hujayralaridagi tormozlaniş qözğalişni vujudga keltiradi (musbat I.) yoki, aksinça, eng avval hosil bölgan qözğaliş jarayoni tor-mozlanişni vujudga keltiradi (manfiy I.)- Musbat va manfiy I. 2 xil bölişi mumkin; 1) bir vaqtda boradigan (simultan) I. — bir joydagi qözğaliş bir vaqtda öz atrofida tor-mozlanişni hosil qiladi va kuçaytiradi, tormozlaniş öçoği esa qözğaliş jarayonini vujudga keltiradi;

2) ketma-ket sodir böladigan (suksessiv) I., bunda biror nuqtada paydo bölgan qözğaliş ta'siri töxtagandan söng tormozlaniş vujudga keladi yoki aksinça.

3) Embriologiyada — rivojlanayotgan embrion bir qismi (induktorlar)ning ikkinçi qismga (ta'sirla-nuvçi sistemaga) ta'siri. Bu hodisa qismlar bir-biriga tegib turganda röy beradi va ta'sirlanayetgan sistemaning rivojlanişi yönalişini belgilaydi. I. ni 1901 i. nemis embriologi X. Şpeman suvda va quruklikda yaşovçilar embrionida ektodermadan köz gavharining hosil bölişini örganiş orqali aniqlagan. Köz murtagi (boşlanğiçi) olib taşlanganda gavhar paydo bölmagan. Embrionning biqiniga köçirib ötkazilgan köz murtagi, odatda, teri epidermisiga aylanadigan ektodermadan gavhar hosil qilgan. Gastrula ektodermasidan markaziy nerv sistemasi murtagi paydo bölişiga xordomezodermaning induksiyalovçi ta'sir körsatişini keyinçalik Şpeman aniqladi; bu hodisani u boşlan-ğiç embrional I., induktor (xordo-mezoderma)ni esa boşqaruvçi I. deb nomladi. Rivojlanayotgan organizm qismlarini köçirib ötkaziş va ularni alohida yoki aralaş östiriş ustida olib borilgan tekşirişlar I. hamma xordalilar va köpçilik umurtqasizlarda keng tarqalganligini körsatdi.

Hayvon va ösimlik organizmlarning individual rivojlanişidagi boşqa köp hodisalar ham «I.» deb ataladi. Jinsiy gormonlarning ikkilamçi jinsiy belgilar hosil qiliş I. si bunga misol böladi.