Inert gazlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 191-b. — ziyouz.com
Inert gazlar (lot. iners — faoliyatsiz), asl gazlar, nodir gazlar — Mendeleyev davriy sistemasining O guruhiga mansub kimyoviy elementlar: geliy Ne (at. raqami 2), neon Ne (10), argon Ag (18), kripton Kg (36), ksenon Xe (54) va radon Rn (86). Bulardan fakat radon radiofaol element, barqaror izotopi yöq. I. g. atomlarining taşki elektron kavati (geliyda 2 ta, qolgan I. g. da 8 ta elektron bor) mustahkamligidan ular kimyoviy jihatdan nihoyatda sust (I. g. nomi şundan olingan). 1868 y. da fransuz J. Jansen va ingliz N. Lokyer kuyoş spektridan birinçi inert gaz — geliyni topişgan. 1892—1908 y. da boşqa I. g. kaşf qilindi. I. g. ning molekulalari bir atomli. Barça I. g. rangsiz va xidsiz böladi. I. g. havoda (1 m3 havoda 9,4 l), suvda, ba'zi mineral va tof jinslarida bor. Geliy yer osti gazlari va mineral manbalar gazlari tarkibida uçraydi. Radon uran va radiyning radioaktiv preparatlaridan, boşqa I. g. esa havodan ajratib olinadi. Taşki elektron qavati töla (8 ta elektron) bölgani uçun I. g. ni qattiq yoki suyuk holatda oliş juda qiyin. Uzoq vaqtgaça I. g. ning birikmalarini oliş mumkin bölmadi. 1962 y. da kanadalik olim N. Barlett Xe b-n PtF3 birikmasini sintez qştib, I. g. kimyoviy reaksiyalarga mutlaqo kirişmaydi, degan fikrlarga çek qöydi. Hoz. vaqtda I. g. ning juda köp kimyoviy birikmalari olingan. Birikmalardagi I. g. ning oksidlaniş darajalari +1, +2, +4, +6 va +8 ga teng. I. g.ftor, ftorli birikmalar b-n birika oladi. Ularning oksidlari (XeO3, XeO4), oksigalogenidlari olingan. Geliydan taş-kari barça I. g. suv va fenol b-n birikmalar hosil kila oladi. Radio va elektronika sanoatida, şuningdek, lyuminessent va axborot lampalarini, havo şarlarini töldirişda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНЕРТ ГАЗЛАР (лот. iners — фаолиятсиз), асл газлар, нодир газлар — Менделеев даврий системасининг О гуруҳига мансуб кимёвий элементлар: гелий Не (ат. рақами 2), неон Ne (10), аргон Аг (18), криптон Кг (36), ксенон Хе (54) ва радон Rn (86). Булардан факат радон радиофаол элемент, барқарор изотопи йўқ. И. г. атомларининг ташки электрон кавати (гелийда 2 та, қолган И. г. да 8 та электрон бор) мустаҳкамлигидан улар кимёвий жиҳатдан ниҳоятда суст (И. г. номи шундан олинган). 1868 й. да француз Ж. Жансен ва инглиз Н. Локьер куёш спектридан биринчи инерт газ — гелийни топишган. 1892—1908 й. да бошқа И. г. кашф қилинди. И. г. нинг молекулалари бир атомли. Барча И. г. рангсиз ва хидсиз бўлади. И. г. ҳавода (1 м3 ҳавода 9,4 л), сувда, баъзи минерал ва tof жинсларида бор. Гелий ер ости газлари ва минерал манбалар газлари таркибида учрайди. Радон уран ва радийнинг радиоактив препаратларидан, бошқа И. г. эса ҳаводан ажратиб олинади. Ташки электрон қавати тўла (8 та электрон) бўлгани учун И. г. ни қаттиқ ёки суюк ҳолатда олиш жуда қийин. Узоқ вақтгача И. г. нинг бирикмаларини олиш мумкин бўлмади. 1962 й. да канадалик олим Н. Барлетт Хе б-н PtF3 бирикмасини синтез қштиб, И. г. кимёвий реакцияларга мутлақо киришмайди, деган фикрларга чек қўйди. Ҳоз. вақтда И. г. нинг жуда кўп кимёвий бирикмалари олинган. Бирикмалардаги И. г. нинг оксидланиш даражалари +1, +2, +4, +6 ва +8 га тенг. И. г.фтор, фторли бирикмалар б-н бирика олади. Уларнинг оксидлари (ХеО3, ХеО4), оксигалогенидлари олинган. Гелийдан таш-кари барча И. г. сув ва фенол б-н бирикмалар ҳосил кила олади. Радио ва электроника саноатида, шунингдек, люминесцент ва ахборот лампаларини, ҳаво шарларини тўлдиришда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.