Infeksion kasalliklar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 230–231-b. — ziyouz.com
Infeksion kasalliklar - patogen mikroorganizmlar (bakteriyalar, viruslar, eng sodda jonivorlar va h. k.)ning kişi, hayvon va ösimlik organizmiga kirib köpayib, zararli ta'sir körsatişi natijasida kelib çiqadigan kasalliklar. I. k.dan ba'zilari (mas, qizamiq) bemorga yaqin yurilganda yuqadi, ularga «yuqumli kasalliklar» termini juda mos keladi. I. k.dan ba'zilari (mas, bezgak) bemorga yaqin yurilganda («kontakt» yöli b-n) yuqmaydi, demak, ularga «yuqumli kasalliklar» termini unçalik töğri kelmaydi.
Bemor organizmida şu kasallikni vujudga keltiruvçi maxsus mikrob borligi va kasallikning odamdan odamga yuqişi mumkinligi I. k.ning asosiy belgilaridir.
I. k.ning çinakam sabablari 19-a. ning 2-yarmida L. Paster, R. Kox, I. I. Meçnikov va b. olimlarning işlari b-n isbot qilindi. Ba'zi kasalliklar (vabo, iç terlama, paratif, dizenteriya va b. içak infeksiyalari) hazm yöli orqali (bemorlar najasi tuşgan suv va oziq-ovqat yoki şu najas zarralari tekkan yuvuqsiz qöl orqali) yuqadi. Bemor yötalganda, aksa örganda, sözlaşganda çiqadigan mayda şilimşiq zarralari havo b-n nafas yöllariga kirişidan kelib çiqadigan kasalliklar (tomçili infeksiyalar)ga gripp, kökyötal, parotit, difteriya, qizamiq va b. kiradi. Ba'zi kasalliklarqon sörar haşarotlar (bit, çivin, burga, kana, iskabtopar va h. k.) orqali yuqadi (bezgak, toşmali terlama, qaytalovçi terlama, kana va çivin orqali yuqadigan ensefalitlar, iskabtopar isitmasi va h. k.). Bemorga yakin yurganda yoki uning soçiği, idiş-tovoği va b. buyumlaridan foydalanganda yuqadigan kasalliklar (tanosil kasalliklari, kuydirgi, kal yara va b.) alohida guruhni taşkil etadi. I. k. bir neça kun (gripp, qizamiq, iskabtopar isitmasi) yoki bir neça hafta (iç terlama, toşmali terlama va b.) davom etişi yoki oylab va hatto, yillab çözilişi mumkin (sil, moxov, zaxm). I. k. kelib çiqişi organizmga kirgan patogen mikroblarning soniga, viru-lentligiga, kirgan joyiga, kişining yoşiga, infeksiyaga moyilligiga, şuningdek, mikrob atrofidagi taşqi muhit şaroitiga (noqulay şaroitda mikrobning virulentligi kamayadi) boğliq. I. k.ning paydo bölişi va uti-şida ijtimoiy şaroit (uy-joy, ovqatlaniş tarzi, madaniy saviya, tibbiy yordam) hal qiluvçi rol öynaydi. Şu şaroitning özaro ta'siriga qarab I. k.ning turli (tipik — rostmana, yengil va b.) şakllari na-moyon böladi. I. k.ning ötişida inku-batsion davr, kasallik simptomlarining paydo böliş va oşib boriş davri, kasallik avjiga çiqqan davr, kasallikning söniş davri va soğayiş davri farq qilinadi. I. k.ning har birida şu davrlarning öziga xos xu-susiyatlari bor. Iç terlama kabi ba'zi I. k. mikrobi oğrib ötgan organizmda saqlanib qoladi va tevarakatrofdagi muhitga çiqaveradi. Köpgina I. k.dan keyin immunitet qoladi. Mac, I. k.ni aniqlaşda kasallikning klinik belgilari, lab.da tekşiriş natijalari va epidemiologik ma'lumotlar asos qilib olinadi. Bemorlar maxsus jihozlangan infeksion kasalxonalarda davolanadi. I. k.ga qarşi kuraşda profilaktika tadbirlari hal qiluvçi rol öynaydi.
I. k.ning yanada tarqalişiga yöl qöymaslik uçun şunday kasalliklar b-n oğrigan bemorlar yoki şunday kasallik bor deb gumon qilingan kişilar kasalxonada yoki uyida ajratib qöyiladi. Toun (çuma), vabo (xolera), toşmali terlama (toşmali tif), iç terlama (qorin tifi), paratif, dizenteriya, virusli gepatit, difteriya va b. kasalliklar topilgan yoki gumon qilingan kişilarni maxsus sanitariya transportida kasalxonaga olib borib yotqiziş şart. Gripp, qizamiq, kökyutal va b. ba'zi I. k. b-n oğrigan bemorlarni alohida xonaga yotqiziş, tegişliça parvariş qiliş va dezinfeksiya ötkazib turiş şarti b-n uyida ajratib qöyiş mumkin.
Sanatoriylar, dam oliş uylari, bolalarni soğlomlaştiriş muassasalari, bolalar boğçalari va yaslilarda, şuningdek, kasalxonalarning terapiya, xirurgiya, pediatriya va b. (infeksion bölimidan taşqari) bölimlarida izolyator jihozlanadi. Ayniqsa, xavfli infeksiyalar (toun, vabo) b-n oğrigan be-morlarga yaqin yurgan kişilarni öşa kasalliklarning inkubatsion davriga teng keluvçi muddat b-n ajratib qöyiş şart. Boşqa infeksion kasalliklarda bemorlar turli muddat b-n ajratib qöyiladi (jadval).
LA.Majidov V. M., Yuqumli kasalliklar, T., 1996; Şovahobov Ş. Ş., Yuqumli kasalliklar va epidemiologiya asoslari, T., 1997.
Şonosir Şovahobov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНФЕКЦИОН КАСАЛЛИКЛАР - патоген микроорганизмлар (бактериялар, вируслар, энг содда жониворлар ва ҳ. к.)нинг киши, ҳайвон ва ўсимлик организмига кириб кўпайиб, зарарли таъсир кўрсатиши натижасида келиб чиқадиган касалликлар. И. к.дан баъзилари (мас, қизамиқ) беморга яқин юрилганда юқади, уларга «юқумли касалликлар» термини жуда мос келади. И. к.дан баъзилари (мас, безгак) беморга яқин юрилганда («контакт» йўли б-н) юқмайди, демак, уларга «юқумли касалликлар» термини унчалик тўғри келмайди.
Бемор организмида шу касалликни вужудга келтирувчи махсус микроб борлиги ва касалликнинг одамдан одамга юқиши мумкинлиги И. к.нинг асосий белгиларидир.
И. к.нинг чинакам сабаблари 19-а. нинг 2-ярмида Л. Пастер, Р. Кох, И. И. Мечников ва б. олимларнинг ишлари б-н исбот қилинди. Баъзи касалликлар (вабо, ич терлама, паратиф, дизентерия ва б. ичак инфекциялари) ҳазм йўли орқали (беморлар нажаси тушган сув ва озиқ-овқат ёки шу нажас зарралари теккан ювуқсиз қўл орқали) юқади. Бемор йўталганда, акса ўрганда, сўзлашганда чиқадиган майда шилимшиқ зарралари ҳаво б-н нафас йўлларига киришидан келиб чиқадиган касалликлар (томчили инфекциялар)га грипп, кўкйўтал, паротит, дифтерия, қизамиқ ва б. киради. Баъзи касалликларқон сўрар ҳашаротлар (бит, чивин, бурга, кана, искабтопар ва ҳ. к.) орқали юқади (безгак, тошмали терлама, қайталовчи терлама, кана ва чивин орқали юқадиган энцефалитлар, искабтопар иситмаси ва ҳ. к.). Беморга якин юрганда ёки унинг сочиғи, идиш-товоғи ва б. буюмларидан фойдаланганда юқадиган касалликлар (таносил касалликлари, куйдирги, кал яра ва б.) алоҳида гуруҳни ташкил этади. И. к. бир неча кун (грипп, қизамиқ, искабтопар иситмаси) ёки бир неча ҳафта (ич терлама, тошмали терлама ва б.) давом этиши ёки ойлаб ва ҳатто, йиллаб чўзилиши мумкин (сил, мохов, захм). И. к. келиб чиқиши организмга кирган патоген микробларнинг сонига, виру-лентлигига, кирган жойига, кишининг ёшига, инфекцияга мойиллигига, шунингдек, микроб атрофидаги ташқи муҳит шароитига (ноқулай шароитда микробнинг вирулентлиги камаяди) боғлиқ. И. к.нинг пайдо бўлиши ва ути-шида ижтимоий шароит (уй-жой, овқатланиш тарзи, маданий савия, тиббий ёрдам) ҳал қилувчи роль ўйнайди. Шу шароитнинг ўзаро таъсирига қараб И. к.нинг турли (типик — ростмана, енгил ва б.) шакллари на-моён бўлади. И. к.нинг ўтишида инку-бацион давр, касаллик симптомларининг пайдо бўлиш ва ошиб бориш даври, касаллик авжига чиққан давр, касалликнинг сўниш даври ва соғайиш даври фарқ қилинади. И. к.нинг ҳар бирида шу даврларнинг ўзига хос ху-сусиятлари бор. Ич терлама каби баъзи И. к. микроби оғриб ўтган организмда сақланиб қолади ва теваракатрофдаги муҳитга чиқаверади. Кўпгина И. к.дан кейин иммунитет қолади. Mac, И. к.ни аниқлашда касалликнинг клиник белгилари, лаб.да текшириш натижалари ва эпидемиологик маълумотлар асос қилиб олинади. Беморлар махсус жиҳозланган инфекцион касалхоналарда даволанади. И. к.га қарши курашда профилактика тадбирлари ҳал қилувчи роль ўйнайди.
И. к.нинг янада тарқалишига йўл қўймаслик учун шундай касалликлар б-н оғриган беморлар ёки шундай касаллик бор деб гумон қилинган кишилар касалхонада ёки уйида ажратиб қўйилади. Тоун (чума), вабо (холера), тошмали терлама (тошмали тиф), ич терлама (қорин тифи), паратиф, дизентерия, вирусли гепатит, дифтерия ва б. касалликлар топилган ёки гумон қилинган кишиларни махсус санитария транспортида касалхонага олиб бориб ётқизиш шарт. Грипп, қизамиқ, кўкйутал ва б. баъзи И. к. б-н оғриган беморларни алоҳида хонага ётқизиш, тегишлича парвариш қилиш ва дезинфекция ўтказиб туриш шарти б-н уйида ажратиб қўйиш мумкин.
Санаторийлар, дам олиш уйлари, болаларни соғломлаштириш муассасалари, болалар боғчалари ва яслиларда, шунингдек, касалхоналарнинг терапия, хирургия, педиатрия ва б. (инфекцион бўлимидан ташқари) бўлимларида изолятор жиҳозланади. Айниқса, хавфли инфекциялар (тоун, вабо) б-н оғриган бе-морларга яқин юрган кишиларни ўша касалликларнинг инкубацион даврига тенг келувчи муддат б-н ажратиб қўйиш шарт. Бошқа инфекцион касалликларда беморлар турли муддат б-н ажратиб қўйилади (жадвал).
ЛА.Мажидов В. М., Юқумли касалликлар, Т., 1996; Шоваҳобов Ш. Ш., Юқумли касалликлар ва эпидемиология асослари, Т., 1997.
Шоносир Шоваҳобов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.