Inflyatsiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 233–235-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Inflyatsiya (lot. infl atio — şişiş, börtiş, kötariliş), pulning qadrsizlanişi — tovar-pul muvozanatining buzilişi natijasida muomalada xöjalik aylanmasi ehtiyojlaridan ortiq darajada qoğoz pullar mikdorining köpayib ketişi, pul massasining tovarlar massasidan us-tunligi natijasida tovar b-n ta'minlanmagan pullarning paydo bölişi. I. birinçi galda sifati yaxşilanmagan holda tovarlar va xizmatlar nyarxining kötarilişi körinişida, şuningdek, oltin va çet el valyutasining milliy valyutaga nisbatan qimmatlaşişi şaklida yuz beradi. Tovar i. ç.ning tölov qobiliyatiga ega talab ösişidan ortda qolişi, bozorda talabga javob bermaydigan tovarlarning köpayib ketişi, byudjet kamomadlarini qoplaş uçun qöşimça pul emissiyasi, investitsiyalarnm emissiya hisobidan moliyalaştiriş, monopol narxning mavjudligi, narxni oşib keti-şidan hadiksirab tovarlarni keragidan ortiq xarid etiş, mamlakatga qadrsizlangan çet el valyutasining köplab kirib kelişi va b. omillar I.ni yuzaga keltiradi. I. jarayoni narxlarning ösişi, yalpi talabning yalpi taklifdan oşib ketişi, makroiqtisodiy beqarorlik natijasidir. «I.» termini dastlab 1861—65 y.larda Şim. Amerikada, söngra Fransiya va Germaniyada qöllanilgan. Tovar-pul muvozanatiga köra, pul massasi (M) pul mikdori (t)ning pul oboroti tezligi (V)ra köpaytmasi bölib, bu tovar massasi (T)ga, ya'ni bir tovar narxining (R) tovarlar miqdori (Q)ra köpaytmasiga teng bölişi kerak. Bunda M=T yoki mV=PQ tengligi hosil böladi. Agar pul köpayib ketsa M>T, ya'ni pulning bir qismi ortiqça böladi. Agar pul miqdori özgarmaganda tovar mikdori qisqarib ketsa T<M paydo böladi. Har ikki holda ham ortiqça pul narxlarning ösişini keltirib çiqaradi, çunki narx tovar birligiga beriladigan pul miqdoridir. I. bu faqat pul b-n boğliq hodisa emas, balki iqtisodiyot yuksalganda qisqaradigan, tuşkunlik paytida kuçayadigan iqtisodiy holat mahsuli.
Oltin va kumuş muomalada bölgan şaroitlarda I. yuz bermaydi, çunki ular boylik belgisi emas, balki real boylikdir. Pullarning zarur mikdori uning xazinalik vazifasi orqali boşqarib turiladi. Agar tangalar xarid uçun zarur bölganidan ortiq bölsa, ortiqça pul xazina sifatida töplanadi va bunda ular qadrsizlanmaydi. Bozorda tovarlar köpayib pulga ehtiyoj bölganda ular jamğarmadan olinib yana savdo muomalalarida qatnaşadi. Qoğoz pullar real boylik emas, balki uning ramzidir. Qoğoz pullar boylik vazifasini ötay olmaydi va ularning or-tiqçaligi I.ga sabab böladi. Şu sababli pul jamğarmalarini köçmas mulk yoki qimmatbaho buyumlar sotib oliş yöli b-n saqlaş işonçliroq hisoblanadi. Ğarb ilmiy manbalarida yillik I. sur'ati 10% gaça bölganda qisman (mö'tadil) hisoblanib, ijtimoiy muşkullik deb qaralmaydi. Ak-sinça, u muayyan darajada iqtisodiyotni jadallaştirişga turtki beradi. Pekin I. sur'ati 10% dan oşganda juda xavfli tus oladi. Ayniqsa giperinflyatsiyatsa narxlar bir neça foiz emas, balki bir neça marta oşib iqtisodiyotni izdan çiqaradi.
I.ning oçiq va yaşirin (bostirma) turlari mavjud. Oçiq I. erkin narxlar amal qiluvçi bozorlarda kuzatiladi. Narxlarning notekis ösişi bozor mexanizmini buzadi, lekin uni yöqotmaydi. Iqtisodiyot bozor özgarişlariga öz aks ta'sirini körsa-taveradi va turli bozorlar muvozanat yönalişiga özi moslaşadi.
Yaşirin I. şaroitida vaziyat boşqaça bölib, davlat narxlar oşişidan xavotirga tuşib, bunga qarşi kuraşga kiradi, daromad va narxlar ustidan, ularni muayyan darajada muzlatgan holda yalpi ma'muriy nazorat örna-gadi. Yaşirin I. bozorning öz-özini tartibga soliş mexanizmini izdan çiqaradi. Muzlatilgan narxlar i. ç. xa-rajatlari yuqori bölgan sohalarga kapital yotqizişdan manfaatdorlikni yöqqa çiqaradi. Şu sababli bu sohadan kapitalning qrldiqlari ham çi-qib ketişga harakat qiladi va tovarlar taqçilligiga olib keladi. Bozor iqtisodiyotida taqçillik narxlarning kötarilişiga sabab böladi.
Oçiq I.ning quyidagi şakllari mavjud: talab I.si, xarajatlar I.si, tuzilmaviy I. va b. I.ning bu turlari bozorning özi tomonidan yaratiladi.
Bozor şaroitida oçiq, muvozanatlaşgan I. yuz beradi, bunda narxlar pariteta (nisbati) özgarmaydi, xarajatlar ortişiga qarab narxning ösişi firmalarning foyda olib işla-şini ta'minlaydi.
I. pul qadrini tuşirib, uning iqtisodiy ahamiyatiga putur yetkazadi, şu bois davlat xarajatlarini qisqartiriş, soliqlarni oşiriş, pul emissiyasini çeklaş, monopol narxlarni tartiblaş, narx erkinligini ta'minlaş, ortiqça pullarni bankka, qimmatli qoğozlar bozoriga tortiş va b.lardan iborat I.ga qarşi siyosat yuritiladi. I. jahondagi barça mamlakatlarga xos va xalqaro tus olgan. Mac, I. sur'atlari 1980 y.da AQŞda 10,8, Yaponiyada 7,1, Germaniyada 5,8, Fransiyada 13,3, Buyuk Britaniyada 16,3% ni, 1990 y.da tegişliça 5,0; 2,4; 2,5; 3; 4,7% ni taşkil qildi. I. şiddati narxlarning ösiş indeksiga qarab aniqlanadi. Bu indeks Özbekistonda 300 ga yaqin tovarlar (2000 y.) narxi özgarişlarini hisobga oladi.
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНФЛЯЦИЯ (лот. infl atio — шишиш, бўртиш, кўтарилиш), пулнинг қадрсизланиши — товар-пул мувозанатининг бузилиши натижасида муомалада хўжалик айланмаси эҳтиёжларидан ортиқ даражада қоғоз пуллар микдорининг кўпайиб кетиши, пул массасининг товарлар массасидан ус-тунлиги натижасида товар б-н таъминланмаган пулларнинг пайдо бўлиши. И. биринчи галда сифати яхшиланмаган ҳолда товарлар ва хизматлар нярхининг кўтарилиши кўринишида, шунингдек, олтин ва чет эл валютасининг миллий валютага нисбатан қимматлашиши шаклида юз беради. Товар и. ч.нинг тўлов қобилиятига эга талаб ўсишидан ортда қолиши, бозорда талабга жавоб бермайдиган товарларнинг кўпайиб кетиши, бюджет камомадларини қоплаш учун қўшимча пул эмиссияси, инвестицияларнм эмиссия ҳисобидан молиялаштириш, монопол нархнинг мавжудлиги, нархни ошиб кети-шидан ҳадиксираб товарларни керагидан ортиқ харид этиш, мамлакатга қадрсизланган чет эл валютасининг кўплаб кириб келиши ва б. омиллар И.ни юзага келтиради. И. жараёни нархларнинг ўсиши, ялпи талабнинг ялпи таклифдан ошиб кетиши, макроиқтисодий беқарорлик натижасидир. «И.» термини дастлаб 1861—65 й.ларда Шим. Америкада, сўнгра Франция ва Германияда қўлланилган. Товар-пул мувозанатига кўра, пул массаси (М) пул микдори (т)нинг пул обороти тезлиги (V)ra кўпайтмаси бўлиб, бу товар массаси (Т)га, яъни бир товар нархининг (Р) товарлар миқдори (Q)ra кўпайтмасига тенг бўлиши керак. Бунда М=Т ёки mV=PQ тенглиги ҳосил бўлади. Агар пул кўпайиб кетса М>Т, яъни пулнинг бир қисми ортиқча бўлади. Агар пул миқдори ўзгармаганда товар микдори қисқариб кетса Т<М пайдо бўлади. Ҳар икки ҳолда ҳам ортиқча пул нархларнинг ўсишини келтириб чиқаради, чунки нарх товар бирлигига бериладиган пул миқдоридир. И. бу фақат пул б-н боғлиқ ҳодиса эмас, балки иқтисодиёт юксалганда қисқарадиган, тушкунлик пайтида кучаядиган иқтисодий ҳолат маҳсули.
Олтин ва кумуш муомалада бўлган шароитларда И. юз бермайди, чунки улар бойлик белгиси эмас, балки реал бойликдир. Пулларнинг зарур микдори унинг хазиналик вазифаси орқали бошқариб турилади. Агар тангалар харид учун зарур бўлганидан ортиқ бўлса, ортиқча пул хазина сифатида тўпланади ва бунда улар қадрсизланмайди. Бозорда товарлар кўпайиб пулга эҳтиёж бўлганда улар жамғармадан олиниб яна савдо муомалаларида қатнашади. Қоғоз пуллар реал бойлик эмас, балки унинг рамзидир. Қоғоз пуллар бойлик вазифасини ўтай олмайди ва уларнинг ор-тиқчалиги И.га сабаб бўлади. Шу сабабли пул жамғармаларини кўчмас мулк ёки қимматбаҳо буюмлар сотиб олиш йўли б-н сақлаш ишончлироқ ҳисобланади. Ғарб илмий манбаларида йиллик И. суръати 10% гача бўлганда қисман (мўътадил) ҳисобланиб, ижтимоий мушкуллик деб қаралмайди. Ак-синча, у муайян даражада иқтисодиётни жадаллаштиришга туртки беради. Пекин И. суръати 10% дан ошганда жуда хавфли тус олади. Айниқса гиперинфляцияца нархлар бир неча фоиз эмас, балки бир неча марта ошиб иқтисодиётни издан чиқаради.
И.нинг очиқ ва яширин (бостирма) турлари мавжуд. Очиқ И. эркин нархлар амал қилувчи бозорларда кузатилади. Нархларнинг нотекис ўсиши бозор механизмини бузади, лекин уни йўқотмайди. Иқтисодиёт бозор ўзгаришларига ўз акс таъсирини кўрса-таверади ва турли бозорлар мувозанат йўналишига ўзи мослашади.
Яширин И. шароитида вазият бошқача бўлиб, давлат нархлар ошишидан хавотирга тушиб, бунга қарши курашга киради, даромад ва нархлар устидан, уларни муайян даражада музлатган ҳолда ялпи маъмурий назорат ўрна-гади. Яширин И. бозорнинг ўз-ўзини тартибга солиш механизмини издан чиқаради. Музлатилган нархлар и. ч. ха-ражатлари юқори бўлган соҳаларга капитал ётқизишдан манфаатдорликни йўққа чиқаради. Шу сабабли бу соҳадан капиталнинг қрлдиқлари ҳам чи-қиб кетишга ҳаракат қилади ва товарлар тақчиллигига олиб келади. Бозор иқтисодиётида тақчиллик нархларнинг кўтарилишига сабаб бўлади.
Очиқ И.нинг қуйидаги шакллари мавжуд: талаб И.си, харажатлар И.си, тузилмавий И. ва б. И.нинг бу турлари бозорнинг ўзи томонидан яратилади.
Бозор шароитида очиқ, мувозанатлашган И. юз беради, бунда нархлар паритета (нисбати) ўзгармайди, харажатлар ортишига қараб нархнинг ўсиши фирмаларнинг фойда олиб ишла-шини таъминлайди.
И. пул қадрини тушириб, унинг иқтисодий аҳамиятига путур етказади, шу боис давлат харажатларини қисқартириш, солиқларни ошириш, пул эмиссиясини чеклаш, монопол нархларни тартиблаш, нарх эркинлигини таъминлаш, ортиқча пулларни банкка, қимматли қоғозлар бозорига тортиш ва б.лардан иборат И.га қарши сиёсат юритилади. И. жаҳондаги барча мамлакатларга хос ва халқаро тус олган. Mac, И. суръатлари 1980 й.да АҚШда 10,8, Японияда 7,1, Германияда 5,8, Францияда 13,3, Буюк Британияда 16,3% ни, 1990 й.да тегишлича 5,0; 2,4; 2,5; 3; 4,7% ни ташкил қилди. И. шиддати нархларнинг ўсиш индексига қараб аниқланади. Бу индекс Ўзбекистонда 300 га яқин товарлар (2000 й.) нархи ўзгаришларини ҳисобга олади.
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.