Informatsion tillar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 236–237-b. — ziyouz.com
Informatsion tillar INFORMATSION TILLAR, informatsion-qidiriş tillari — informatsiya qidiriş va informatsiyamantiq tizimlarida semantik informatsiya, faktlar va ma'lu-motlarni tavsiflaş maqsadida işlatiladigan sun'iy tillar. I. t. mu-ayyan mazmunni mexanizmlarga (mas, EHM yordamida qayta işlaş maqsadida) bevosita uzatiş uçun makbul şaklda ixçam va aniq ma'noni yozib oliş vositasi hisoblanib, odam-ma-şina munosabatlarini ifodalaydi. Undan foydalanuvçilar ma'lumotlar bazasi va informatsion tizimlar b-n özaro munosabat tili yordamida ma'lu-motlarni aniq belgilab oladilar va tizimga kiritadilar, tizimdan esa turli ma'lumotlarni sörab oladilar. I. t. sörab oluvçi tilning xususiy, eng birinçi paydo bölgan körinişi bölib, informatsion-qidiriş tezau-ruslari (şu sohadagi barça sözlarni qamrab olgan luğat) da, tuşunça va predmetlarning tasniflagiçlarida yoki tizim yordamida bevosita avtomatik tuzilgan luğatlarda namoyon böladi.
I.t. da matn atov ran yoki indeks şaklida bölib, qidirilayotgan ma'lumotlarning belgilari hisoblangan tuşunçalargina sanab ötiladi. Bu til faqat mustaqil sözlardan, luğatdan iborat (grammatikasiz) til bölişi mumkin, lekin u tuşunalar örtasidagi sintagmatik va paradigmatik munosabatlarni bildiruvçi grammatik vositalarga ham ega bölişi mumkin. Bu vositalar n'faqat informatsion tizim bölgan sörovlarni şakllantiriş, balki EHM ga kiritil(ayot)gan matnlar mazmunini aks ettiriş (indeksatsiya) vositasi bölib ham xizmat qiladi.
I. t. dagi ifodalar köp jihatdan tabiiy til ifodalariga öxşaydi, lekin ularda ma'nolari ayni predmet doi-rasidan taşqarida bölgan sözlar, nomuntazam yoki tahlil qiliş qiyin bölgan grammatik şakllar va tuzilmalardan foydalanilmaydi.
Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНФОРМАЦИОН ТИЛЛАР, информацион-қидириш тиллари — информация қидириш ва информациямантиқ тизимларида семантик информация, фактлар ва маълу-мотларни тавсифлаш мақсадида ишлатиладиган сунъий тиллар. И. т. му-айян мазмунни механизмларга (мас, ЭҲМ ёрдамида қайта ишлаш мақсадида) бевосита узатиш учун макбул шаклда ихчам ва аниқ маънони ёзиб олиш воситаси ҳисобланиб, одам-ма-шина муносабатларини ифодалайди. Ундан фойдаланувчилар маълумотлар базаси ва информацион тизимлар б-н ўзаро муносабат тили ёрдамида маълу-мотларни аниқ белгилаб оладилар ва тизимга киритадилар, тизимдан эса турли маълумотларни сўраб оладилар. И. т. сўраб олувчи тилнинг хусусий, энг биринчи пайдо бўлган кўриниши бўлиб, информацион-қидириш тезау-руслари (шу соҳадаги барча сўзларни қамраб олган луғат) да, тушунча ва предметларнинг таснифлагичларида ёки тизим ёрдамида бевосита автоматик тузилган луғатларда намоён бўлади.
И.т. да матн атов ran ёки индекс шаклида бўлиб, қидирилаётган маълумотларнинг белгилари ҳисобланган тушунчаларгина санаб ўтилади. Бу тил фақат мустақил сўзлардан, луғатдан иборат (грамматикасиз) тил бўлиши мумкин, лекин у тушуналар ўртасидаги синтагматик ва парадигматик муносабатларни билдирувчи грамматик воситаларга ҳам эга бўлиши мумкин. Бу воситалар нъфақат информацион тизим бўлган сўровларни шакллантириш, балки ЭҲМ га киритил(аёт)ган матнлар мазмунини акс эттириш (индексация) воситаси бўлиб ҳам хизмат қилади.
И. т. даги ифодалар кўп жиҳатдан табиий тил ифодаларига ўхшайди, лекин уларда маънолари айни предмет дои-расидан ташқарида бўлган сўзлар, номунтазам ёки таҳлил қилиш қийин бўлган грамматик шакллар ва тузилмалардан фойдаланилмайди.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.