Informatsiya nazariyasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 237–238-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Informatsiya nazariyasi - informatsiya (axborot, ma'lumot, xabar) ni töplaş, saqdaş, qayta işlaş va tarqatiş usullarini tadkiq qiladigan fan sohasi; kibernetikannt asosiy qismlaridan biri. I. n. ga 1948—49 y. larda amerikalik olim K. Şennon asos solgan. Keyinçalik dunyoning boşqa yirik olimlari I. n.ni rivojlantirişgan. I. n. da tadkikrtlarning muhim vazifalaridan biri informatsiyani tarqatişning eng maqbul (optimal) usullarini topişdan iborat. Bunda asosiy körsatkiç informatsiyani tarqatiş işonçliligi va tezligi hamda şular b-n boğliq ravişda erişiladigan sifatning nazariy çegarasini aniqlaş hisoblanadi. I. n. statistik mohiyatga ega, şuning uçun undagi matematik usullarning köpçiligi ehtimollar nazariyasita suyanadi.
Xotira qurilmasiyaa saqlaş yoki aloqa kanali böyiça uzatiş uçun möljallangan ma'lumotlar (xabarlar) dagi informatsiyalar soni oldindan töliq ma'lum bölmaydi. Oldindan faqat şu informatsiyalarni tanlab oliş mumkin bölgan köplab ma'lumotlar (xabarlar ehtimoli) ma'lum böladi. Zarur informatsiya ana şu köplab ma'lumotlar içidan tanlab olinadi. Tanlangan informatsiyani qayd qiliş uçun ikkilik belgilar soni qabul qilinadi (q. Ikkilik kod, Ikkilik sanoq sistemasi).
Aloqa kanali tuşunçasi juda umumiy ma'noga ega. Keng ma'noda — informatsiyani uzatiş uçun möljallangan har qanday aloqa qurilmasi. Lekin I. n. da ran aloqa kanali texnikasi ustida emas, balki informatsiya uzatiş nazariyasi ustida ketadi. Mas, geometriyada ran biror narsa qanday materialdan qilinganligi ustida emas, balki uning hajmi ustida yuri-tilganidek, I. n. da ham ran aloqa qurilmalarining tabiati ustida yuri-tilmaydi, balki aniq aloqa tizimlari I. n. da uzatilişi mumkin bölgan informatsiya miqdori nuqtai nazaridan körib çiqiladi. Aloqa kanali böyiça kod yordamida uzatiladigan xabarlarni kanal (kiriş) signallariga aylantirişga (ya'ni kodlaşga) töğri keladi. Ular uzatilgandan söng ana şu signallar xabarlarga (çiqiş signallariga) aylantiriladi (ya'ni dekodlanadi). Kiriş va çiqiş signallarining tuzilişi (strukturasi)ga qarab, kanallar diskret (uzlukli) va uzluksiz xillarga ajratiladi. Diskret kanallarda kiriş va çiqişdagi signallar bir xil yoki har xil «alfavitlar» ning «harflari» ketma-ketligidan iborat böladi. Uzluksiz kanallarda kiriş va çiqiş signallari uzluksiz parametr — vaqtning funksiyasi (t) dir.
I. n. da «xabar», «ma'lumot», «aloqa kanali» va b. tuşunçalar keng ma'noda qöllanadi. Mac, I. n. nuqtai nazaridan xabarlar manbai mumkin bölgan köplab xabarlar va ularga tegişli ehtimolliklar majmuidan iborat bölişi mumkin. Xabarlarni ehtimolliklar orqali kodlaş uçun zarur ikkilik belgilarning örtaça soni mi-nimumini ifodalaydigan oddiy formula yöq. Buning uçun I. n. da işlab çiqilgan murakkab formulalardan foydalaniladi.
Erkin Yoqubov, Norbek Taylaqov.
Q.: Ikkilik kod, Ikkilik sanoq sistemasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНФОРМАЦИЯ НАЗАРИЯСИ - информация (ахборот, маълумот, хабар) ни тўплаш, сақдаш, қайта ишлаш ва тарқатиш усулларини тадкиқ қиладиган фан соҳаси; кибернетиканнт асосий қисмларидан бири. И. н. га 1948—49 й. ларда америкалик олим К. Шеннон асос солган. Кейинчалик дунёнинг бошқа йирик олимлари И. н.ни ривожлантиришган. И. н. да тадкикртларнинг муҳим вазифаларидан бири информацияни тарқатишнинг энг мақбул (оптимал) усулларини топишдан иборат. Бунда асосий кўрсаткич информацияни тарқатиш ишончлилиги ва тезлиги ҳамда шулар б-н боғлиқ равишда эришиладиган сифатнинг назарий чегарасини аниқлаш ҳисобланади. И. н. статистик моҳиятга эга, шунинг учун ундаги математик усулларнинг кўпчилиги эҳтимоллар назариясита суянади.
Хотира қурилмасияа сақлаш ёки алоқа канали бўйича узатиш учун мўлжалланган маълумотлар (хабарлар) даги информациялар сони олдиндан тўлиқ маълум бўлмайди. Олдиндан фақат шу информацияларни танлаб олиш мумкин бўлган кўплаб маълумотлар (хабарлар эҳтимоли) маълум бўлади. Зарур информация ана шу кўплаб маълумотлар ичидан танлаб олинади. Танланган информацияни қайд қилиш учун иккилик белгилар сони қабул қилинади (қ. Иккилик код, Иккилик саноқ системаси).
Алоқа канали тушунчаси жуда умумий маънога эга. Кенг маънода — информацияни узатиш учун мўлжалланган ҳар қандай алоқа қурилмаси. Лекин И. н. да ran алоқа канали техникаси устида эмас, балки информация узатиш назарияси устида кетади. Мас, геометрияда ran бирор нарса қандай материалдан қилинганлиги устида эмас, балки унинг ҳажми устида юри-тилганидек, И. н. да ҳам ran алоқа қурилмаларининг табиати устида юри-тилмайди, балки аниқ алоқа тизимлари И. н. да узатилиши мумкин бўлган информация миқдори нуқтаи назаридан кўриб чиқилади. Алоқа канали бўйича код ёрдамида узатиладиган хабарларни канал (кириш) сигналларига айлантиришга (яъни кодлашга) тўғри келади. Улар узатилгандан сўнг ана шу сигналлар хабарларга (чиқиш сигналларига) айлантирилади (яъни декодланади). Кириш ва чиқиш сигналларининг тузилиши (структураси)га қараб, каналлар дискрет (узлукли) ва узлуксиз хилларга ажратилади. Дискрет каналларда кириш ва чиқишдаги сигналлар бир хил ёки ҳар хил «алфавитлар» нинг «ҳарфлари» кетма-кетлигидан иборат бўлади. Узлуксиз каналларда кириш ва чиқиш сигналлари узлуксиз параметр — вақтнинг функцияси (t) дир.
И. н. да «хабар», «маълумот», «алоқа канали» ва б. тушунчалар кенг маънода қўлланади. Mac, И. н. нуқтаи назаридан хабарлар манбаи мумкин бўлган кўплаб хабарлар ва уларга тегишли эҳтимолликлар мажмуидан иборат бўлиши мумкин. Хабарларни эҳтимолликлар орқали кодлаш учун зарур иккилик белгиларнинг ўртача сони ми-нимумини ифодалайдиган оддий формула йўқ. Бунинг учун И. н. да ишлаб чиқилган мураккаб формулалардан фойдаланилади.
Эркин Ёқубов, Норбек Тайлақов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.