Infuzoriyalar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 241–242-b. — ziyouz.com
Infuzoriyalar (Infuzoria, Ciliophora) — yuksak rivojlangan bir hujayrali hayvonlar tipi. Tanasining uz. 12 mkm dan 3 mm gaça. Taşqi körinişi har xil; erkin va ötroq, yakka va koloniya bölib yaşovçi turlari bor. Harakatlaniş organoidlari tanasini qoplab turuvçi kipriklardan iborat. Tanasi yupqa va pişiq pellikula qobiq b-n qoplangan. Yadrosi 2 xil: bitta katta yadro (makronukleus) va bitta yoki bir neça kiçik yadro (mikronukleus)dan iborat. Katta yadro loviyasimon, zanjirsimon, taqasimon yoki boşqa şaklda, kiçik yadro dumaloq böladi. I. hazm qiliş va ayiriş organoidlarining ança murakkab tuzilganligi b-n boşqa bir hujayralilardan farq qiladi. Erkin yaşovçi I. da oğizoldi çuqurçasi, oğiz, halqum, hazm qiliş vakuollari va çiqariş teşigi böladi. Qisqaruvçan vakuollari 2 ta, murakkab tuzilgan bölib, sitoplazmadan suyuklik yiğuvçi uzun nayçalar, su-yukdik saqlovçi rezervuar va çiqariş nayçasidan iborat. I. ning ektoplaz-masida himoya vazifasini bajaruvçi ipsimon otiluvçi tanaçalar (trixo-sistalar) joylaşgan. Parazit I. ning oğiz teşigi va qisqaruvçan vakuollari bulmaydi. Bakteriyalar va suv utlari b-n, oğizsiz parazit turlari fagotsitoz usulda oziqlanadi. I. ikkiga böliniş, ketma-ket böliniş, köp marta böliniş, kurtaklaniş orqali köpayadi. I. da jinsiy jarayon ikkita infuzoriya örtasida irsiy belgilarning almaşinuvi (konyugatsiya) orqali sodir böladi. 8000 ga yaqin turi ma'lum. Dengiz, çuçuk suv va tuproqda uç-raydi. 2 sinf (kiprikli va söruvçi infuzoriyalar) ga bölinadi. Ayrim infuzoriyalar hayvonlar (halqali çu-valçanglar, mollyuskalar, sut emizuvçilar) oşqozonida simbioz yaşaydi. Kavş qaytaruvçi sut emizuvçilar oş-qozonida ofrioskoleks infuzoriyasi yaşaydi. Bir qança I. parazitlik qiladi. Baliqlarda ixtioftirius, uy hayvonlari va odamlarda balantidiy parazitlik qilib, katta ziyon keltiradi. Ayrim infuzoriyalar (mas, tufelka) lab. hayvonlari hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНФУЗОРИЯЛАР (Infuzoria, Ciliophora) — юксак ривожланган бир ҳужайрали ҳайвонлар типи. Танасининг уз. 12 мкм дан 3 мм гача. Ташқи кўриниши ҳар хил; эркин ва ўтроқ, якка ва колония бўлиб яшовчи турлари бор. Ҳаракатланиш органоидлари танасини қоплаб турувчи киприклардан иборат. Танаси юпқа ва пишиқ пелликула қобиқ б-н қопланган. Ядроси 2 хил: битта катта ядро (макронуклеус) ва битта ёки бир неча кичик ядро (микронуклеус)дан иборат. Катта ядро ловиясимон, занжирсимон, тақасимон ёки бошқа шаклда, кичик ядро думалоқ бўлади. И. ҳазм қилиш ва айириш органоидларининг анча мураккаб тузилганлиги б-н бошқа бир ҳужайралилардан фарқ қилади. Эркин яшовчи И. да оғизолди чуқурчаси, оғиз, ҳалқум, ҳазм қилиш вакуоллари ва чиқариш тешиги бўлади. Қисқарувчан вакуоллари 2 та, мураккаб тузилган бўлиб, цитоплазмадан суюклик йиғувчи узун найчалар, су-юкдик сақловчи резервуар ва чиқариш найчасидан иборат. И. нинг эктоплаз-масида ҳимоя вазифасини бажарувчи ипсимон отилувчи таначалар (трихо-цисталар) жойлашган. Паразит И. нинг оғиз тешиги ва қисқарувчан вакуоллари булмайди. Бактериялар ва сув утлари б-н, оғизсиз паразит турлари фагоцитоз усулда озиқланади. И. иккига бўлиниш, кетма-кет бўлиниш, кўп марта бўлиниш, куртакланиш орқали кўпаяди. И. да жинсий жараён иккита инфузория ўртасида ирсий белгиларнинг алмашинуви (конъюгация) орқали содир бўлади. 8000 га яқин тури маълум. Денгиз, чучук сув ва тупроқда уч-райди. 2 синф (киприкли ва сўрувчи инфузориялар) га бўлинади. Айрим инфузориялар ҳайвонлар (ҳалқали чу-валчанглар, моллюскалар, сут эмизувчилар) ошқозонида симбиоз яшайди. Кавш қайтарувчи сут эмизувчилар ош-қозонида офриосколекс инфузорияси яшайди. Бир қанча И. паразитлик қилади. Балиқларда ихтиофтириус, уй ҳайвонлари ва одамларда балантидий паразитлик қилиб, катта зиён келтиради. Айрим инфузориялар (мас, туфелька) лаб. ҳайвонлари ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.