Ingiçka tolali ğöza

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 163–164-b. — ziyouz.com

Ingiçka tolali ğöza INGIÇKA TOLALI ĞÖZA, uzun tolali ğöza — 37—42 mm va undan uzun tola beradigan ğözalar. I.t.ğ.ga asosan Gossypium barbadense L. turiga mansub navlar kiradi. Jahoida paxta tolasi işlab çiqarişda I. t.ğ.lar örta tolali ğözalarsan keyin ikkinçi örinda turadi. I.t.ğ. köp mamlakatlarda, jumladan, Özbekiston, Tojikiston, Turkmaniston, Misr, Sudan, Peru, Şim. Braziliya, Nigeriya, AQŞ da katta maydonlarga ekiladi.

Özbekiston Respublikasida I.t.ğ. navlari, asosan, jan. hududlari (Surxondaryo, Qaşqadaryo, Buxoro, Andijon, Namangan viloyatlari)da yetiştiriladi. Mamlakatda ekiladigan I.t.g.ning asosiy navlari (2002): Termiz 24, Termiz 31, 6249-V, 9883-I, 9871-I, S-6037, 6465-V va b. I.t.ğ. navlari tezpişar bölib, fenologik rivojlaniş fazalarini ötişi uçun 2100—2220° dan ortiq samarali harorat yiğindisini talab qiladi. I.t.ğ. navlari morfologik va xöjalik belgilariga köra, nihoyatda xilma-xildir. Ularda vegetatsiya davri 110—120 kundan 180—200 kunga va undan ham köproqqa çöziladi. Navlari orasida tupi şoxsiz tipdan («nol tip») to keng tarvaqaylab ösadigan şakllari bor. Poyasi mustahkam, tik ösadi, böyi 60—130 sm, tuksiz, yaşil, kuzga borib qizğiş-jigarrang tusga kiradi. Barglari yirik, qalin, töq yaşil bölmalari uzunçoq uçburçakli. Gullari yirik, gulbarglari limon rang, asosida tiniq töq qizil doği bor. Kösaklari maydaroq, köpçiligi çözinçoq tuxumsimonkonus şaklida, uçi ötmas yoki ötkir, 3—5 çanokli. Bir kösakdan 3—4,2, ba'zan 4,5—5 g paxta çiqadi. Çigitlari yirik, tuksiz, siyrak tukli yoki sertuk, tuki oç yaşil yoki kulrang. 1000 dona çigiti vazni 110—140 g. Tolasi yaltiroq, oç sariq yoki oq. 28—36% tola çiqadi. Tolasidan (I, II, III tipli) yuqori sifatli, nafis gazlamalar, pişiq texnika buyumlari tayyorlanadi.

I. t. ğ.ning turli navlari agrotexnikasi nav belgilari va ekilayotgan zonalarning tuproq-iqlim şaroitiga boğliq. Örta Osiyoda I.t.ğ. seleksiyasi böyiça işlar 1920-y.lar örtalarida boşlandi. 1926 y.dan Bayramali (Turkmaniston), 1930 y.dan Vaxş vodiysi (Tojikiston), keyinçalik xrz. Özbekiston ğöza seleksiyasi va uruğçiligi i.t. intida, Farğona seleksiya st-yasi va b. tajriba st-yalarida Misr ğözasidan I.t.ğ. navlarini yetiştirişga oid işlar olib boriladi. 1930 y. Misrdan Aşmuni, Zagora, Saxel va b. navlarning çigitlari keltirilib, Tojikistonning Vaxş vodiysida ekildi, biroq ular juda kamhosil bölib çiqdi. Şu yili Özbekistonda ham birinçi marta I.t.ğ. ekildi (0,2 ming ga, hosildorlik 9,7 s/ga, yalpi hosil 0,2 ming t). Örta Osiyoda birinçi I.t.ğ. navi — 2IZ Yölatan seleksiya stansiyasida 1935 y.da çiqariddi. 1990-y.lar boşigaça 50 dan ortiq juda qimmatli I.t.ğ. navlari yaratildi va r-nlaştirildi. Bu navlar Örta Osiyoning keskin kontinental jazirama iqlimiga va b. agroekologik şaroitiga yaxşi moslaşgan: tezpişarligi, issiqqa çidamliligi va ildiz tarmoğining baquvvatligi b-n ajralib turadi.

Ad.: Avtonomov A. A., Seleksiya tonkovoloknistix sortov xlopçatnika v Uzbekistane, T., 1973; Tojiyev M., Ingiçka tolali nav ğöza agrotexnikasi, T., 1981; Bespalov N. F., Akçurina N. A., Problemi i perspektivi vozdelivaniya tonkovoloknistogo xlopçatnika v Uzbekistane, T., 1985.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИНГИЧКА ТОЛАЛИ ҒЎЗА, узун толали ғўза — 37—42 мм ва ундан узун тола берадиган ғўзалар. И.т.ғ.га асосан Gossypium barbadense L. турига мансуб навлар киради. Жаҳоида пахта толаси ишлаб чиқаришда И. т.ғ.лар ўрта толали ғўзаларцан кейин иккинчи ўринда туради. И.т.ғ. кўп мамлакатларда, жумладан, Ўзбекистон, Тожикистон, Туркманистон, Миср, Судан, Перу, Шим. Бразилия, Нигерия, АҚШ да катта майдонларга экилади.

Ўзбекистон Республикасида И.т.ғ. навлари, асосан, жан. ҳудудлари (Сурхондарё, Қашқадарё, Бухоро, Андижон, Наманган вилоятлари)да етиштирилади. Мамлакатда экиладиган И.т.г.нинг асосий навлари (2002): Термиз 24, Термиз 31, 6249-В, 9883-И, 9871-И, С-6037, 6465-В ва б. И.т.ғ. навлари тезпишар бўлиб, фенологик ривожланиш фазаларини ўтиши учун 2100—2220° дан ортиқ самарали ҳарорат йиғиндисини талаб қилади. И.т.ғ. навлари морфологик ва хўжалик белгиларига кўра, ниҳоятда хилма-хилдир. Уларда вегетация даври 110—120 кундан 180—200 кунга ва ундан ҳам кўпроққа чўзилади. Навлари орасида тупи шохсиз типдан («ноль тип») то кенг тарвақайлаб ўсадиган шакллари бор. Пояси мустаҳкам, тик ўсади, бўйи 60—130 см, туксиз, яшил, кузга бориб қизғиш-жигарранг тусга киради. Барглари йирик, қалин, тўқ яшил бўлмалари узунчоқ учбурчакли. Гуллари йирик, гулбарглари лимон ранг, асосида тиниқ тўқ қизил доғи бор. Кўсаклари майдароқ, кўпчилиги чўзинчоқ тухумсимонконус шаклида, учи ўтмас ёки ўткир, 3—5 чанокли. Бир кўсакдан 3—4,2, баъзан 4,5—5 г пахта чиқади. Чигитлари йирик, туксиз, сийрак тукли ёки сертук, туки оч яшил ёки кулранг. 1000 дона чигити вазни 110—140 г. Толаси ялтироқ, оч сариқ ёки оқ. 28—36% тола чиқади. Толасидан (I, II, III типли) юқори сифатли, нафис газламалар, пишиқ техника буюмлари тайёрланади.

И. т. ғ.нинг турли навлари агротехникаси нав белгилари ва экилаётган зоналарнинг тупроқ-иқлим шароитига боғлиқ. Ўрта Осиёда И.т.ғ. селекцияси бўйича ишлар 1920-й.лар ўрталарида бошланди. 1926 й.дан Байрамали (Туркманистон), 1930 й.дан Вахш водийси (Тожикистон), кейинчалик хрз. Ўзбекистон ғўза селекцияси ва уруғчилиги и.т. интида, Фарғона селекция ст-яси ва б. тажриба ст-яларида Миср ғўзасидан И.т.ғ. навларини етиштиришга оид ишлар олиб борилади. 1930 й. Мисрдан Ашмуни, Загора, Сахель ва б. навларнинг чигитлари келтирилиб, Тожикистоннинг Вахш водийсида экилди, бироқ улар жуда камҳосил бўлиб чиқди. Шу йили Ўзбекистонда ҳам биринчи марта И.т.ғ. экилди (0,2 минг га, ҳосилдорлик 9,7 ц/га, ялпи ҳосил 0,2 минг т). Ўрта Осиёда биринчи И.т.ғ. нави — 2ИЗ Йўлатан селекция станциясида 1935 й.да чиқаридди. 1990-й.лар бошигача 50 дан ортиқ жуда қимматли И.т.ғ. навлари яратилди ва р-нлаштирилди. Бу навлар Ўрта Осиёнинг кескин континентал жазирама иқлимига ва б. агроэкологик шароитига яхши мослашган: тезпишарлиги, иссиққа чидамлилиги ва илдиз тармоғининг бақувватлиги б-н ажралиб туради.

Ад.: Автономов А. А., Селекция тонковолокнистых сортов хлопчатника в Узбекистане, Т., 1973; Тожиев М., Ингичка толали нав ғўза агротехникаси, Т., 1981; Беспалов Н. Ф., Акчурина Н. А., Проблемы и перспективы возделывания тонковолокнистого хлопчатника в Узбекистане, Т., 1985.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.