Ingliz-afğon uruşlari

Ingliz-afğon uruşlari - Buyuk Britaniyaning Afğonistonga qarşi mustamlaka bosqinçilik uruşlari (1832-42, 1878-80, 1919). Birinçi I.-a. u. (1838—42) — inglizlar armiyasining asosiy kuçlari Qandahor va Ğaznini egallab, Kobölga çiqiş maqsadida Bölan yölagi orqali Jan.- Ğarbiy Afğonistonga bostirib kirişi. Afğon qöşinlarini çalğitiş maqsadida Peşovardan Xaybar dovoniga zarba berilgan. Afğonistonga bostirib kirgan inglizlar qöşi-nining umumiy soni 30 mingdan or-tiq bölgan. Afğonlar qöşini 15 mingga yaqin jangçidan iborat bölib, qurol-aslaha jihatidan raqibidan ança qoloq edi. 1839 y. ingliz qöşinlari Qandahor, Ğazni va Kobulni egallaşgan. Bunga javoban partizanlar uruşi boşlangan. 1841 y. noyab. da Ko-bulda xalq qözğolon kötargan. Inglizlar malayi Şujo' öldirilgan, Ko-buldan çekinişga majbur bölgan ingliz armiyasi yakson qilingan. Garçi 1842 y. Angliya hukumati Afğonistonga jazo ekspeditsiyasi jönatgan bölsada, inglizlar öz mağlubiyatlarini tan olişga majbur bölganlar va 1842 y. oxiriga kelib Afğonistonni tark etişgan. Ikkinçi I.-a.u. (1878—80) — ingliz qöşinlarining (36 ming kişi) uç kolonna bölib Afğonistonga (Xaybar, Kurram va Bölan yölagi orqali) bostirib kirişi b-n boşlangan. Qöşin soni va qurollaniş jixatidan raqibidan ança ortda bölgan afğon armiyasi çekinişga majbur bölgan. 1879 y. 8 yanv.da ingliz qöşinlari Qan-dahorni egallagan. Afğoniston amiri Yoqubxon Angliya b-n Gandamak bitimini imzolagan, bunga qarşi mamlakatda xalq qözğoloni boşlangan (1879 y. sent.). Kobuldagi ingliz rezidenti Kavanyari 1879 y. 3 sent.da öldirilgan. 1880 y. 27 iyulda Qandahor yaqinidagi Mayvand yonida bölgan jangda afğon qöşinlari inglizlar brigada-sini tamoman tor-mor etganlar. Kobuldagi inglizlarni qözğolonçilarning afğon, tojik va özbeklardan taşkil topgan deyarli 100 ming kişilik armiyasi qamal qilgan. Afğoniston xalqlarining bosqinçilarga qahramonona qarşilik körsatişi Angliya hukuma-tini Afğonistonni bosib oliş va parçalab taşlaş rejasidan voz keçişga va amir Abdurahmon b-n kelişuv şartnomasi tuzişga majbur qildi. Unga köra, Afğoniston içki siyosatda mustaqil bölib, taşqi siyosatda Angliya nazorati ostida qolgan. Ingliz qöşinlari mamlakatni tark etganlar. Uçinçi I.-a.u. (1919 y. may) — amir Omonullaxon Afğoniston musta-qilligini e'lon qilişi b-n Angliya tomonidan boşlangan. 3 mayda uruş xdrakatlari boşlangan. 6 mayda Angliya Afğonistonga uruş e'lon qilgan. Afğon muntazam qöşinlari (40 ming kişi) Xaybar, Vaziriston va Qandahor yönalişlarida harakat qiluvçi 3 kolonnaga bölingan. Qöşin soni (deyarli 340'ming kişi) va texnikaviy ustunlik Angliya tomonida bölgan. Garçi Xaybar yönalişida inglizlar mu-vaffaqiyatga erişgan bölsalarda, lekin ular Vaziristonda mağlubiyatga uçraganlar, afğon qöşinlari 1919 y. 27 mayda Tol qal'asini egallaşgan. Vaziristonda çegara hududlarida yaşovçi puştunlarning inglizlarga qarşi yalpi qözğoloni boşlangan. Mana şu holat, hamda Hindistondagi inkilobiy kötariliş (1918 y. boşlangan) Angliyani uruşni davom ettirişdan voz keçişga majbur etdi. 1919 y. 8 avg.da Ravalpindi ş.da dastlabki (preliminar) sulh bitimi tuzilib, u 1921 y. 22 noyab.da Kobulda ratifikatsiya qilingan. Bitimga köra, Angliya Afğonistonning töla mustaqilligini tan olgan.