Ingliz-fransuz-Xitoy uruşi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 167-b. — ziyouz.com
Ingliz-fransuz-Xitoy uruşi (1856—60), ikkinçi «afyun» uruşi — Angliya va Fransiya tomonidan Xitoyga qarşi uyuştirilgan bosqinçilik uruşi. Angliya va Fransiya öz tovarlarini Xitoyning içki viloyatlariga erkin kirib borişiga erişiş, daryo portlarini xorijiy savdo uçun oçişga harakat qilganlar; Angliya va Fransiya Pekinda öz diplomatik vakolatxonalarini ta'sis etiş, erkin missionerlik faoliyati yurgiziş talabini qöyişgan. 1856 y. okt.da mojarolardan foydalanib («Errou» kemasi b-n bölgan va b.) inglizlar Guançjouga qarşi harbiy harakatlarni boşlaganlar. 1857 y. Angliya hukumati Xitoyga yangi qöşinlar jönatgan. Angliya-Fransiya muzokaralari (1856 y. sent. — 1857 y. mart)dan söng Fransiya ham uruşga tortilgan. Ularni AQŞ qöllab-quvvatlagan. 1857 y. dek.da ingliz-fransuz bosqinçilari Guançjouni egallagan. Guandunda xalq qarşilik harakati boşlangan. 1858 y. apr.da bosqinçilarning harbiy kemalari Şim. da harbiy harakatlarni boşlab yuborgan; 1858 y. mayda ular Dagu istehkomi va Tyanszin portini bosib olişgan. Sin hukumati Angliya va Fransiya b-n 1858 y. iyunda teng huquqli bölmagan Tyanszin bitimlarini imzolaşga majbur bölgan. Biroq, Angliya va Fransiya Xitoyni yanada köproq yon bosişga majbur qilişga intilişgan. Daguda ingliz-fransuz eskadrasi mağlubiyatga uçragan, bu harbiy harakatlarni qayta boşlaşga barona bölgan. 1860 y. iyulda 10 ming kişilik ingliz armiyasi va 6 ming kişilik fransuz armiyasi Dagu istehkomlarini qamal qilişgan. Avg. da Xitoy armiyasi mağlubiyatga uçragan. Dagu istehkomlari va Tyanszin bosqinçilar tomonidan qayta bosib olingan (25 avg.). Boşlangan sulh muzokaralari natijasiz tugagan. Ingliz-fransuz qöşinlari Pekinga yuriş boşlagan. 21 sent. da manjur-möğul otliq qöşini Pekindan bir neça km uzoqlikdagi Balitsyao köprigi yonidagi jangda ingliz-fransuz qöşinlaridan yengilgan. Imperator I Çju (Syan-fin) va uning saroyi qarşilik körsa-tişdan voz keçib poytaxtdan krçişgan. Bosqinçilar Pekinni egallab (1860 y. okt.) Xitoy me'morligining ajoyib namunasi — imperatorning yozgi Yuanminyuan saroyini talon-taroj qilib, unga öt qöyganlar. 1860 y. okt.da teng xuqukli bölmagan Pekin bitimlari imzolangan. I.-f.-x.u. Xitoyni yarim mustamlaka mamlakatga aylanişidagi eng katta bosqiç bölgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНГЛИЗ-ФРАНЦУЗ-ХИТОЙ УРУШИ (1856—60), иккинчи «афюн» уруши — Англия ва Франция томонидан Хитойга қарши уюштирилган босқинчилик уруши. Англия ва Франция ўз товарларини Хитойнинг ички вилоятларига эркин кириб боришига эришиш, дарё портларини хорижий савдо учун очишга ҳаракат қилганлар; Англия ва Франция Пекинда ўз дипломатик ваколатхоналарини таъсис этиш, эркин миссионерлик фаолияти юргизиш талабини қўйишган. 1856 й. окт.да можаролардан фойдаланиб («Эрроу» кемаси б-н бўлган ва б.) инглизлар Гуанчжоуга қарши ҳарбий ҳаракатларни бошлаганлар. 1857 й. Англия ҳукумати Хитойга янги қўшинлар жўнатган. Англия-Франция музокаралари (1856 й. сент. — 1857 й. март)дан сўнг Франция ҳам урушга тортилган. Уларни АҚШ қўллаб-қувватлаган. 1857 й. дек.да инглиз-француз босқинчилари Гуанчжоуни эгаллаган. Гуандунда халқ қаршилик ҳаракати бошланган. 1858 й. апр.да босқинчиларнинг ҳарбий кемалари Шим. да ҳарбий ҳаракатларни бошлаб юборган; 1858 й. майда улар Дагу истеҳкоми ва Тяньцзинь портини босиб олишган. Цинь ҳукумати Англия ва Франция б-н 1858 й. июнда тенг ҳуқуқли бўлмаган Тяньцзинь битимларини имзолашга мажбур бўлган. Бироқ, Англия ва Франция Хитойни янада кўпроқ ён босишга мажбур қилишга интилишган. Дагуда инглиз-француз эскадраси мағлубиятга учраган, бу ҳарбий ҳаракатларни қайта бошлашга барона бўлган. 1860 й. июлда 10 минг кишилик инглиз армияси ва 6 минг кишилик француз армияси Дагу истеҳкомларини қамал қилишган. Авг. да Хитой армияси мағлубиятга учраган. Дагу истеҳкомлари ва Тяньцзинь босқинчилар томонидан қайта босиб олинган (25 авг.). Бошланган сулҳ музокаралари натижасиз тугаган. Инглиз-француз қўшинлари Пекинга юриш бошлаган. 21 сент. да манжур-мўғул отлиқ қўшини Пекиндан бир неча км узоқликдаги Балицяо кўприги ёнидаги жангда инглиз-француз қўшинларидан енгилган. Император И Чжу (Сянь-фин) ва унинг саройи қаршилик кўрса-тишдан воз кечиб пойтахтдан крчишган. Босқинчилар Пекинни эгаллаб (1860 й. окт.) Хитой меъморлигининг ажойиб намунаси — императорнинг ёзги Юаньминъюань саройини талон-тарож қилиб, унга ўт қўйганлар. 1860 й. окт.да тенг хуқукли бўлмаган Пекин битимлари имзоланган. И.-ф.-х.у. Хитойни ярим мустамлака мамлакатга айланишидаги энг катта босқич бўлган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.