Ingliz tili

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 165-b. — ziyouz.com

Ingliz tili — hind-yevropa tillari oilasining ğarbiy german tillari guruhiga mansub. I. t. BMTning rasmiy iş yuritiş tillaridan biri, Buyuk Britaniya, Irlandiya, Şim. Amerika, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Osiyo va Afrikadagi köpgina mamlakatlarda tarqalgan. Bu tilda yer yuzidagi 400 mln. dan ortiq kişi gaplaşadi (1992). Buyuk Britaniya va Şim. Irlandiya, AQŞ, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Kanada (fransuz tili b-n birga), Irlandiya (irland tili b-n birga), Hindiston va 15 ta Afrika davlati (JAR, Nigeriya, Gana, Uganda, Keniya, Tanzaniya va b.)da rasmiy til sifatida qöllaniladi.

I. t. mil. av. 5—6-a.larda kad. german qabilalari (ingliz, saks va yut)ning tillaridan kelib çiqqan. Kad- I. t. (7— 11-a.lar) anglosaks tili deb atalgan va 4 şevaga ega bölgan: nortumbriy, mersiy, uessek va kent. 9—11-a.larda uessek şevasi asosida adabiy I. t. şakllangan. Örta I. t. (12—15-a.lar) ur-ğusiz unlilarning reduksiyaga uçraşi natijasida fe'llik söz birikmalari köp özgarişlarga uçragan. 16—17-a.larda yangi I.t. yuzaga kelgan.

Hoz. I. t. öz hududiy şevalariga ega. Buyuk Britaniyada şotland şevasi, şim., jan., markaziy şevalar guruhi, AQŞda Şarqiy, Örta Atlantika (markaziy), jan.şarqiy, örta, ğarbiy şevalar guruhi mavjud. I. t. fonematik tizimida öziga xos unlilar va undoşlar mavjud. Boşqa german tillaridan I. t. analitik quriliş belgisi b-n farqlanadi. Grammatik munosabatlarni ifodalaşda yordamçi sözlar (artikl, yordamçi fe'llar, predloglar) va söz tartibi katta ahamiyatga ega. I. t. boşka tillar (lotin, fransuz, italyan, ispan va b.)dan 70% ga yaqin söz qabul qilgan. I.t.ning amerikaça variantini Buyuk Britaniya variantidan farqini şu b-n izohlaş mumkinki, Şim. Amerikaga dastlab köçib kelganlar (1607) London va uning atrofidan, keyingilari esa Şim. Britaniya va Irlandiyadan kelişgan. AQŞ tilida Britaniyadagi singari yorqin ifodalangan şevalar yöq. Prof. X. Kurat taxriri ostida çiqqan «AQŞ va Kanadaning tilşunoslik atlasi»da (1939) yetti şeva, şu jumladan, tarqalişi hududi jihatidan eng salmoqli bölgan AQŞning markaziy va şim. viloyatlari şevalari ajratib körsatilgan; u AQŞda asosiy adabiy meyor hisoblanadi. I.t.ning amerikaça va Buyuk Britaniya variantlari örtasidagi farq leksikada va ma'lum darajada fonetikada na-moyon böladi; grammatikasidagi farq sezilarli emas. I. t.ning mavjud Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya va JAR adabiy variantlari xususida ham şunday fikrni aytiş mumkin. I. t. yozuvi lotin alifbosi asosida.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИНГЛИЗ ТИЛИ — ҳинд-европа тиллари оиласининг ғарбий герман тиллари гуруҳига мансуб. И. т. БМТнинг расмий иш юритиш тилларидан бири, Буюк Британия, Ирландия, Шим. Америка, Австралия, Янги Зеландия, Осиё ва Африкадаги кўпгина мамлакатларда тарқалган. Бу тилда ер юзидаги 400 млн. дан ортиқ киши гаплашади (1992). Буюк Британия ва Шим. Ирландия, АҚШ, Австралия, Янги Зеландия, Канада (француз тили б-н бирга), Ирландия (ирланд тили б-н бирга), Ҳиндистон ва 15 та Африка давлати (ЖАР, Нигерия, Гана, Уганда, Кения, Танзания ва б.)да расмий тил сифатида қўлланилади.

И. т. мил. ав. 5—6-а.ларда кад. герман қабилалари (инглиз, сакс ва ют)нинг тилларидан келиб чиққан. Кад- И. т. (7— 11-а.лар) англосакс тили деб аталган ва 4 шевага эга бўлган: нортумбрий, мерсий, уэссек ва кент. 9—11-а.ларда уэссек шеваси асосида адабий И. т. шаклланган. Ўрта И. т. (12—15-а.лар) ур-ғусиз унлиларнинг редукцияга учраши натижасида феъллик сўз бирикмалари кўп ўзгаришларга учраган. 16—17-а.ларда янги И.т. юзага келган.

Ҳоз. И. т. ўз ҳудудий шеваларига эга. Буюк Британияда шотланд шеваси, шим., жан., марказий шевалар гуруҳи, АҚШда Шарқий, Ўрта Атлантика (марказий), жан.шарқий, ўрта, ғарбий шевалар гуруҳи мавжуд. И. т. фонематик тизимида ўзига хос унлилар ва ундошлар мавжуд. Бошқа герман тилларидан И. т. аналитик қурилиш белгиси б-н фарқланади. Грамматик муносабатларни ифодалашда ёрдамчи сўзлар (артикль, ёрдамчи феъллар, предлоглар) ва сўз тартиби катта аҳамиятга эга. И. т. бошка тиллар (лотин, француз, итальян, испан ва б.)дан 70% га яқин сўз қабул қилган. И.т.нинг америкача вариантини Буюк Британия вариантидан фарқини шу б-н изоҳлаш мумкинки, Шим. Америкага дастлаб кўчиб келганлар (1607) Лондон ва унинг атрофидан, кейингилари эса Шим. Британия ва Ирландиядан келишган. АҚШ тилида Британиядаги сингари ёрқин ифодаланган шевалар йўқ. Проф. X. Курат тахрири остида чиққан «АҚШ ва Канаданинг тилшунослик атласи»да (1939) етти шева, шу жумладан, тарқалиши ҳудуди жиҳатидан энг салмоқли бўлган АҚШнинг марказий ва шим. вилоятлари шевалари ажратиб кўрсатилган; у АҚШда асосий адабий меъёр ҳисобланади. И.т.нинг америкача ва Буюк Британия вариантлари ўртасидаги фарқ лексикада ва маълум даражада фонетикада на-моён бўлади; грамматикасидаги фарқ сезиларли эмас. И. т.нинг мавжуд Канада, Австралия, Янги Зеландия ва ЖАР адабий вариантлари хусусида ҳам шундай фикрни айтиш мумкин. И. т. ёзуви лотин алифбоси асосида.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.