Ingliz-Xitoy uruşi

Ingliz-Xitoy uruşi (1840— 42), birinçi «afyun» uruşi — Angliyaning Xitoyga qarşi bosqinçilik uruşi. Angliya Xitoyni öziga qaram, yarim mustamlaka yoki mustamlaka mamlakatga aylantiriş maqsadida boşlagan. Angliya hukumati öz tovarlari, ayniqsa afyun uçun Xitoy bo-zorlarini oçiş yölidagi diplomatik xattiharakatlari muvaffaqiyatsizlikka uçragaç (1792—93 y.lardagi Ma-kartney missiyasi, 1816 y. dagi Amxerst missiyasi), inglizlar zöravonlik yöliga ötganlar. 1839 y. 3 iyunda imperatorning maxsus vakili Lin Szesyuy buyruğiga köra, xorijiy savdogarlardan tortib olingan afyunlar ommaviy suratda yöq qilina boşlangan. Bu Angliyaning Xitoyga qarşi uruş oçişiga bahona bölgan. 1839 y.ning 2-yarmida ingliz va Xitoy harbiy kemalari örtasida bir neça marta qurolli töqnaşuv sodir bölgan. Angliya metropoliyadan kömakçi harbiy qismlar yetib kelişi b-n 1840 y. iyundan Xitoyga qarşi uruş e'lon qilmasdan rejaviy harbiy harakatlarni boşlab yuborgan, inglizlar Guançjou, Syamin, Ninbo ş.larini, Minszyan va Yanszi daryolarining quyiliş havzalarini qamal qilgan. 1840 y. iyulda Dinxay (Çjou-şan o.larida) bosib olingan, avg.da ingliz kemalari Şim.dagi Tyanszin portiga kirgan, bu imperator saroyidagilarni sarosimaga solib qöygan. Lin Szesyuy Guandundagi vazifasidan ozod qilingan. Afyun savdosini taqiklaş haqidagi 1840 y. noyab. dagi farmon bekor qilindi. Sulh şartno-masi tuziş haqida yaşirin ravişda inglizxitoy muzokaralari boşlab yuborilgan. Xitoy hukmron doiralarini yon bosişga majbur etiş maqsadida 1841 y. yanv.da ingliz qömondonligi Guançjou yaqinidagi bir neça istehkomlarni egallab olgan. Bunga javoban imperator rasmiy ravişda Angliyaga uruş e'lon qilgan (1841 y. fev.). Harbiy harakatlar, asosan, Guandun viloyatida bölgan. 1841 y. mayda Guançjou r-nida kelişuv bitimi imzolangan, lekin ingliz soldat va ofitserlari tinç aholini talaşni davom ettirişgan. Bu Guandun, Futszyan, Szyansu va b. viloyat aholisining qurolli kuraş boşlaşiga sabab bölgan. 1841 y. avg. dan harbiy harakatlar qayta boşlangan. Inglizlar Syamin, Ninboni bosib olganlar. 1842 y. iyunda Usun (Şanxay atrofida), Çjenszyan (Yan-szida) istehkomlari egallangan. 1842 y. 29 avg. da Sin xukumati teng huquqli bölmagan Nankin bitimini imzolagan. Bu uruş Xitoy tarixida yangi davrni boşlab bergan: Xitoy jamiyati feodal (mulkdorlik) jamiyatdan yarim mustamlaka va yarim feodal (mulkdor) jamiyatga aylana boşlagan; bu uruşdan söng Xitoy xalqi 100 yildan ortiq davr mobaynida xorij davlatlari va içki reaksiyaning birlaşgan kuçlariga karşi kuraş olib bordi.