Inguşiya

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 168–169-b. — ziyouz.com

Inguşiya INGUŞIYA, Inguşiya Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Mayd. 3,6 ming km2. Aholisi 317 ming kişi (1999). Poytaxti — Nazran ş. Ma'muriy jihatdan 4 tuman, 3 şaharga bölinadi.

Davlat tuzumi. I. — respublika. Davlat boşliği — prezident. Qonun çiqaruvçi organi — Xalq majlisi (parlament). Ijroçi organi — hukumat.

Tabiati. I. Katta Kavkaz tizmasi şim. yon bağrining markaziy qismida joylaşgan. Iqlimi mö'tadil kontinental. Örtaça t-ra: yanv.da — 3 dan —10° gaça, iyulda 21—23°. Yiliga 1200 mm gaça yoğin yoğadi. Asosiy daryosi — Sunja. Tekislikdagi tuproği — daşt tuproği. Toğlarda keng bargli örmonlar baland toğ ötloqlariga tutaşadi.

Aholisi. Inguşlar (215 ming kişi), ruslar (14 ming kişi), çeçenlar (13 ming kişi), turklar (2,4 ming kişi) va b. yaşaydi. Inguşlar özlarini galgay deb ataydilar. Dindorlar islom dinining sunna mazhabida.

Tarixi. Inguşlar 7-a.da birinçi bor tilga olinadi. 9-a. oxiri — 13-a. boşlarida I. Alanlar davlati tarkibiga kirgan. 16-a.ga qadar toğlarda alohi-da-alohida (Jerax, Fepin, Galga, Sorin, Metsxal) uruğqabila jamoalariga uyuşib yaşab kelgan. 16—17-a.larda aholi Sunja va Terek daryolari vodiylariga joylaşgan. I. yerlarini 1810 y.da Rossiya bosib olgan. 1921 y.dan RSFSR tarkibidagi Toğlilar ASSRga kiritilgan. 1924 y.da I. muxtor viloyati tuzilgan. 1934 y.dan Çeçen- Inguşiya muxtor viloyati bölgan, 1936 y.da u ASSR ga aylantirilgan. I. 1942 y. kuzda nemislar tomonidan bosib olindi. 1943 y. yanv. da ozod etildi. 1944 y.da Çeçen-Inguşiya ASSR tugatilib, aholisi 2-jahon uruşi davrida bosqinçilarga yon bosdi, degan tuhmat b-n zörlab Örta Osiyo va Qozoğistonga köçirilgan. 1957 y.da muxtor respublika tiklangan. 1990 y.da Çeçen-Inguşiya ASSR Oliy Kengaşi davlat suvereniteti haqida deklaratsiya qabul qildi. 1992 y. dek.da I. Respublikasi tuzildi.

Xöjaligi. Iqtisodiyotida neft qazib oliş, neft kimyosi, kimyo, gazni qay-ta işlaş, metallsozlik, trikotaj, oziq-ovqat korxonalari muhim örinda turadi. Q.x., asosan, Sunja va Kam-bileyevka daryolari vodiylarida rivojlangan. Makkajöxori, buğdoy, suli, arpa, qand lavlagi, kungaboqar, kartoşka yetiştiriladi. Boğdorçilik va sabzavotçilik b-n ham şuğullaniladi. Çorvaçiligida qoramol, qöy (asosan, mayin tolali jun beradigan qöylar), çöçqa boqiladi.

Adabiyoti. Inguş xalqining öziga xos va boy oğzaki adabiyoti mavjud. Ammo yozma adabiyoti 20-a. boşlarida şakllandi. 3. Malsagov (1894—1935) ning «Öğirlangan qiz» pyesasi (1923) inguş tilidagi birinçi bosma asardir. 30-y. larda S. Oziyev, X. Mutaliyev, J. Yandiyev kabi şoirlar, A. Goygov, I. Bazorkin kabi adiblarning asarlari bosilib çikdi. 2-jahon uruşi yillaridaJ. Yandiyev, M. Xaşagulgov, I. Ba-zorkinlarning faşist bosqinçilarga nafrat ruhidagi asarlari katta ahamiyatga ega böldi. 50-y.lardan adabiyot badiiy yuksaklikka kötarildi, barça zamonaviy janrlarda, ayniqsa roman janrida salmokli asarlar yaratildi. Birinçi inguş romannavisi S. Çaxkiyevning «Oltin ustunlar», «Börining tunlari» asarlari inguş adabiyotida muhim voqea böldi. Ularning birinçisida axloq-odob muammolari kötarilgan bölsa, ikkinçisi tarixiy mavzuda edi. I. Bazorkinning «Asriy zulmatlar oşa» epopeyasi xalqning keyingi bir asrlik hayoti va fikr-öylarini ifodalab bergan. 60—90-y.larda şe'riyat badiiy jihatdan ança yuksaldi, prozada sermazmun oçerk, qissa, romanlar yaratildi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИНГУШИЯ, Ингушия Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Майд. 3,6 минг км2. Аҳолиси 317 минг киши (1999). Пойтахти — Назрань ш. Маъмурий жиҳатдан 4 туман, 3 шаҳарга бўлинади.

Давлат тузуми. И. — республика. Давлат бошлиғи — президент. Қонун чиқарувчи органи — Халқ мажлиси (парламент). Ижрочи органи — ҳукумат.

Табиати. И. Катта Кавказ тизмаси шим. ён бағрининг марказий қисмида жойлашган. Иқлими мўътадил континентал. Ўртача т-ра: янв.да — 3 дан —10° гача, июлда 21—23°. Йилига 1200 мм гача ёғин ёғади. Асосий дарёси — Сунжа. Текисликдаги тупроғи — дашт тупроғи. Тоғларда кенг баргли ўрмонлар баланд тоғ ўтлоқларига туташади.

Аҳолиси. Ингушлар (215 минг киши), руслар (14 минг киши), чеченлар (13 минг киши), турклар (2,4 минг киши) ва б. яшайди. Ингушлар ўзларини галгай деб атайдилар. Диндорлар ислом динининг сунна мазҳабида.

Тарихи. Ингушлар 7-а.да биринчи бор тилга олинади. 9-а. охири — 13-а. бошларида И. Аланлар давлати таркибига кирган. 16-а.га қадар тоғларда алоҳи-да-алоҳида (Жерах, Фепин, Галга, Цорин, Мецхал) уруғқабила жамоаларига уюшиб яшаб келган. 16—17-а.ларда аҳоли Сунжа ва Терек дарёлари водийларига жойлашган. И. ерларини 1810 й.да Россия босиб олган. 1921 й.дан РСФСР таркибидаги Тоғлилар АССРга киритилган. 1924 й.да И. мухтор вилояти тузилган. 1934 й.дан Чечен- Ингушия мухтор вилояти бўлган, 1936 й.да у АССР га айлантирилган. И. 1942 й. кузда немислар томонидан босиб олинди. 1943 й. янв. да озод этилди. 1944 й.да Чечен-Ингушия АССР тугатилиб, аҳолиси 2-жаҳон уруши даврида босқинчиларга ён босди, деган туҳмат б-н зўрлаб Ўрта Осиё ва Қозоғистонга кўчирилган. 1957 й.да мухтор республика тикланган. 1990 й.да Чечен-Ингушия АССР Олий Кенгаши давлат суверенитети ҳақида декларация қабул қилди. 1992 й. дек.да И. Республикаси тузилди.

Хўжалиги. Иқтисодиётида нефть қазиб олиш, нефть кимёси, кимё, газни қай-та ишлаш, металлсозлик, трикотаж, озиқ-овқат корхоналари муҳим ўринда туради. Қ.х., асосан, Сунжа ва Кам-билеевка дарёлари водийларида ривожланган. Маккажўхори, буғдой, сули, арпа, қанд лавлаги, кунгабоқар, картошка етиштирилади. Боғдорчилик ва сабзавотчилик б-н ҳам шуғулланилади. Чорвачилигида қорамол, қўй (асосан, майин толали жун берадиган қўйлар), чўчқа боқилади.

Адабиёти. Ингуш халқининг ўзига хос ва бой оғзаки адабиёти мавжуд. Аммо ёзма адабиёти 20-а. бошларида шаклланди. 3. Малсагов (1894—1935) нинг «Ўғирланган қиз» пьесаси (1923) ингуш тилидаги биринчи босма асардир. 30-й. ларда С. Озиев, X. Муталиев, Ж. Яндиев каби шоирлар, А. Гойгов, И. Базоркин каби адибларнинг асарлари босилиб чикди. 2-жаҳон уруши йилларидаЖ. Яндиев, М. Хашагулгов, И. Ба-зоркинларнинг фашист босқинчиларга нафрат руҳидаги асарлари катта аҳамиятга эга бўлди. 50-й.лардан адабиёт бадиий юксакликка кўтарилди, барча замонавий жанрларда, айниқса роман жанрида салмокли асарлар яратилди. Биринчи ингуш романнависи С. Чахкиевнинг «Олтин устунлар», «Бўрининг тунлари» асарлари ингуш адабиётида муҳим воқеа бўлди. Уларнинг биринчисида ахлоқ-одоб муаммолари кўтарилган бўлса, иккинчиси тарихий мавзуда эди. И. Базоркиннинг «Асрий зулматлар оша» эпопеяси халқнинг кейинги бир асрлик ҳаёти ва фикр-ўйларини ифодалаб берган. 60—90-й.ларда шеърият бадиий жиҳатдан анча юксалди, прозада сермазмун очерк, қисса, романлар яратилди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.