Inklar

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 195–196-b. — ziyouz.com

Inklar INKLAR, inkalar (ispança incas) — dastlab 11 —13-a.larda Peru (Jan. Amerika)da yaşagan keçua tillari gu-ruhiga mansub indeys qabilalari, keyinçalik — qabilalar ittifoqi tomonidan 1438 y.da barpo etilgan Tau-antinsuyu davlatidagi xukmron tabaqa.

Bu davlatda (poytaxti — Kusko ş.) qulçilik hukm surib, I. böysundirilgan qabilalardan ölpon olişgan, jamoaning oddiy a'zolari, hunarmandlar va qullar — yanakonalarning mehnatidan foydalanişgan. Jamiyatning asosiy ijtimoiy-iqtisodiy yaçeyka-sini qöşni jamoasi — ai lyu taşkil etgan. Yer hukmdor — Oliy inkaga tegişli, uning hokimiyati ilohiy hisoblangan bölib afsonaviy birinçi hukmdor —Manko Kapak — quyoş öğli sifatida e'zozlangan. I. irrigatsiyadan foydalanişgan, harbiy va ma'muriy maqsadlarda quriliş inşootlari bunyod etişgan, «boğiçli xat» — kipu körinişida axborotlarni uzatiş tizimini, şuningdek, ilk yozuvni ixtiro qilişgan, 1532 y. ispan bo-sqinçilari F. Pisarro boşçiligida I. xududiga bostirib kirganlar. Davlat talon-taroj etilib, uning madaniyati vayron etilgan. Ispanlar tomonidan böysundirilgan I. keçua elati tarkibiga kirgan.

I. me'morligi vasan'ati deganda, odatda, Peru, Boliviya, Ekvador va Çilining şim.da yaşagan qad. xalqlarning san'ati közda tutiladi. Mil. av. I ming yillikda bu yerlarda qudratli suğoriş tizimi mavjud bölgan, xom ğiştdan binolar kurilib (devorlarining qalinligi 30 sm dan 12 m gaça), ularning taşqarisi börtma naqşlar b-n bezalgan, içkarisi suvalgan, ba'zan böyab bezatilgan. Xarsang toşdan mudofaa inşootlari qurilgan, yirik toşlardan yönib işlangan binolar ham bor (mas, Perudagi Saksauaman qal'asining devoridagi toşlardan biri 150 t dan ortiq). Kuskodagi asosiy Quyoş ibodatxonasi maşhur. U 3 qavat toş devordan iborat bölib, de-vorlar öz vaqtida balandligining yarmigaça oltin b-n krplangan. Devorlarga börttirib işlangan haykallar (mas, Tiauanakodagi «Quyoş darvoza-si»), yirik toş haykallar, sopol va metall idişlardagi turli afsonaviy şakllar, idişlarga işlangan rasmlar (jang lavhalari, afsonaviy mavzular) xalq amaliy san'ati ança rivoj topganini körsatadi. Sopol idişlarga oq yoki sargiş fonda qora sir b-n böyab rasmlar işlangan. Keyingi davrlarga mansub ras-mlarda hayvonlar, ösimlik va mevalar aks ettirilgan. Oltin, kumuş, mis, jez, qörğoşindan har xil idiş, bezak buyumlari tayyorlangan. Koriqança ibodatxonasida zargarlar tomonidan yaratilgan «Oltin boğ» bölganligi töğrisida ma'lumot bor. «Oltin boğ»da turli ösimlik, meva, quş, hayvon va kişilarning şakllari oltin va ku-muşdan tayyorlangan (bularning ham-masi keyinçalik istiloçilar tomonidan özlaştirilib, yöqotib yuborilgan). Iqlimning quruqligi tufayli saqlanib qolgan mato parçalarida rang-barang murakkab tasvirlar mohirona töqilgan, tikilgan. I. san'ati Peru, Boliviya, Ekvador san'ati rivojiga katta ta'sir körsatgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИНКЛАР, инкалар (испанча incas) — дастлаб 11 —13-а.ларда Перу (Жан. Америка)да яшаган кечуа тиллари гу-руҳига мансуб индейс қабилалари, кейинчалик — қабилалар иттифоқи томонидан 1438 й.да барпо этилган Тау-антинсуйу давлатидаги хукмрон табақа.

Бу давлатда (пойтахти — Куско ш.) қулчилик ҳукм суриб, И. бўйсундирилган қабилалардан ўлпон олишган, жамоанинг оддий аъзолари, ҳунармандлар ва қуллар — янаконаларнинг меҳнатидан фойдаланишган. Жамиятнинг асосий ижтимоий-иқтисодий ячейка-сини қўшни жамоаси — аи лью ташкил этган. Ер ҳукмдор — Олий инкага тегишли, унинг ҳокимияти илоҳий ҳисобланган бўлиб афсонавий биринчи ҳукмдор —Манко Капак — қуёш ўғли сифатида эъзозланган. И. ирригациядан фойдаланишган, ҳарбий ва маъмурий мақсадларда қурилиш иншоотлари бунёд этишган, «боғичли хат» — кипу кўринишида ахборотларни узатиш тизимини, шунингдек, илк ёзувни ихтиро қилишган, 1532 й. испан бо-сқинчилари Ф. Писарро бошчилигида И. худудига бостириб кирганлар. Давлат талон-тарож этилиб, унинг маданияти вайрон этилган. Испанлар томонидан бўйсундирилган И. кечуа элати таркибига кирган.

И. меъморлиги васанъати деганда, одатда, Перу, Боливия, Эквадор ва Чилининг шим.да яшаган қад. халқларнинг санъати кўзда тутилади. Мил. ав. I минг йилликда бу ерларда қудратли суғориш тизими мавжуд бўлган, хом ғиштдан бинолар курилиб (деворларининг қалинлиги 30 см дан 12 м гача), уларнинг ташқариси бўртма нақшлар б-н безалган, ичкариси сувалган, баъзан бўяб безатилган. Харсанг тошдан мудофаа иншоотлари қурилган, йирик тошлардан йўниб ишланган бинолар ҳам бор (мас, Перудаги Саксауаман қалъасининг деворидаги тошлардан бири 150 т дан ортиқ). Кускодаги асосий Қуёш ибодатхонаси машҳур. У 3 қават тош девордан иборат бўлиб, де-ворлар ўз вақтида баландлигининг ярмигача олтин б-н крпланган. Деворларга бўрттириб ишланган ҳайкаллар (мас, Тиауанакодаги «Қуёш дарвоза-си»), йирик тош ҳайкаллар, сопол ва металл идишлардаги турли афсонавий шакллар, идишларга ишланган расмлар (жанг лавҳалари, афсонавий мавзулар) халқ амалий санъати анча ривож топганини кўрсатади. Сопол идишларга оқ ёки саргиш фонда қора сир б-н бўяб расмлар ишланган. Кейинги даврларга мансуб рас-мларда ҳайвонлар, ўсимлик ва мевалар акс эттирилган. Олтин, кумуш, мис, жез, қўрғошиндан ҳар хил идиш, безак буюмлари тайёрланган. Кориқанча ибодатхонасида заргарлар томонидан яратилган «Олтин боғ» бўлганлиги тўғрисида маълумот бор. «Олтин боғ»да турли ўсимлик, мева, қуш, ҳайвон ва кишиларнинг шакллари олтин ва ку-мушдан тайёрланган (буларнинг ҳам-маси кейинчалик истилочилар томонидан ўзлаштирилиб, йўқотиб юборилган). Иқлимнинг қуруқлиги туфайли сақланиб қолган мато парчаларида ранг-баранг мураккаб тасвирлар моҳирона тўқилган, тикилган. И. санъати Перу, Боливия, Эквадор санъати ривожига катта таъсир кўрсатган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.