Inkorni inkor qonuni
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 196–197-b. — ziyouz.com
Inkorni inkor qonuni - dialektikannnt asosiy qonunlaridan biri. Tabiat, jamiyat va tafakkur taraqqiyoti jarayonining yönalişini, şaklini va natijasini ifodalaydi. Birinçi bölib Gegel rivojlaniş qonuni sifatida ta'riflab bergan. Inkor har qanday taraqqiyotda muqar-rar va qonuniyatli ravişda sodir böladigan jarayon (moment)dir. Heç bir sohada özining ilgarigi mavjudlik şakllarini inkor qilmaydigan taraq-qiyot bölmaydi. Gegel fikriça, «içki inkor» taraqqiyotning harakatlanti-ruvçi kuçidir. Dialektik inkorning obyektiv xarakteri şundaki, u har bir narsa va hodisaning öz içida, ularning içki zaruriyatidan kelib çiqadi va har qanday yemiriliş va yöq böliş (inkor)ni ifodalamay, balki taraq-qiyot uçun zamin bölib xizmat qiladigan inkorni ifodalaydi. Bu qonunning ikki marta takrorlanuvçi inkorda (inkorni inkor) ifodalanişi narsa va hodisalarning doimiy ravişda özgarib, bir holatdan ikkinçi holatga ötişi va oqibatda rivojlanişi uzluksiz ekanligidan kelib çiqadi. Har bir mavjud bölgan narsa va hodi-sa özigaça bölgan narsa va hodisaning inkor etilişining mahsuli, ayni vaktda şu narsa va hodisalarning özi ham şaroitning özgarişi va vaqtning ötişi b-n dialektik inkor etilişga mahkumdir. Har bir narsa va hodisaning özgarişi qöşaloq, ya'ni hami-şa ikki yoki undan köproq inkor etişlar b-n amalga oşadi.
Inkorni inkorning yana bir muhim belgisi şuki, taraqqiyotdagi davriylikning tugallovçi halqasida, ikkinçi inkor bosqiçida uning oldingi bosqiçidagi ba'zi belgilari qayta tiklanadi (don — ösimlik va yana don). Boşlanğiç şaklni inkor qilgan narsa yana inkor etilganligi sababli qöşaloq inkor mazkur boşlanğiç şakldagi ba'zi tomonlarga xos belgilarning qayta tiklanişiga olib keladi.
Inkorni inkorning mohiyatini ilgarilama harakat va vorislikning uzviy birligidan iborat, deb ta'riflaş mumkin. Inkorni inkor tufayli taraqqiyot töğri çiziq şakliga emas, balki doira şakliga ega bölib, bu doirada oxirgi nuqta boşlanğiç nuq-taga yaqinlaşadi. Lekin bu yaqinlaşuv yuqori asosda sodir bölişi tufayli taraqqiyot burama (spiral) şaklga ega böladi. Bu buramaning har bir doira-si, aylanmasi yuqoriroq taraqqiyot holatini bildiradi, şu ma'noda ta-raqqiyotning dialektik nazariyasida «buramasimon» sözi işlatiladi.
Köpinça inkorni inkor jarayonini «tezis» (taraqqiyotning boşlanğiç nuqtasi), «antitezis» (birinçi inkor) va «sintez» (inkorni inkor) şaklida ifodalab, taraqqiyotning mohiyatini ana şu uçlikda deb tuşuntiradilar.
Inkorni inkor jarayonida oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga qarab boruvçi rivojlaniş sodir böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНКОРНИ ИНКОР ҚОНУНИ - диалектиканннт асосий қонунларидан бири. Табиат, жамият ва тафаккур тараққиёти жараёнининг йўналишини, шаклини ва натижасини ифодалайди. Биринчи бўлиб Гегель ривожланиш қонуни сифатида таърифлаб берган. Инкор ҳар қандай тараққиётда муқар-рар ва қонуниятли равишда содир бўладиган жараён (момент)дир. Ҳеч бир соҳада ўзининг илгариги мавжудлик шаклларини инкор қилмайдиган тарақ-қиёт бўлмайди. Гегель фикрича, «ички инкор» тараққиётнинг ҳаракатланти-рувчи кучидир. Диалектик инкорнинг объектив характери шундаки, у ҳар бир нарса ва ҳодисанинг ўз ичида, уларнинг ички заруриятидан келиб чиқади ва ҳар қандай емирилиш ва йўқ бўлиш (инкор)ни ифодаламай, балки тарақ-қиёт учун замин бўлиб хизмат қиладиган инкорни ифодалайди. Бу қонуннинг икки марта такрорланувчи инкорда (инкорни инкор) ифодаланиши нарса ва ҳодисаларнинг доимий равишда ўзгариб, бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўтиши ва оқибатда ривожланиши узлуксиз эканлигидан келиб чиқади. Ҳар бир мавжуд бўлган нарса ва ҳоди-са ўзигача бўлган нарса ва ҳодисанинг инкор этилишининг маҳсули, айни вактда шу нарса ва ҳодисаларнинг ўзи ҳам шароитнинг ўзгариши ва вақтнинг ўтиши б-н диалектик инкор этилишга маҳкумдир. Ҳар бир нарса ва ҳодисанинг ўзгариши қўшалоқ, яъни ҳами-ша икки ёки ундан кўпроқ инкор этишлар б-н амалга ошади.
Инкорни инкорнинг яна бир муҳим белгиси шуки, тараққиётдаги даврийликнинг тугалловчи ҳалқасида, иккинчи инкор босқичида унинг олдинги босқичидаги баъзи белгилари қайта тикланади (дон — ўсимлик ва яна дон). Бошланғич шаклни инкор қилган нарса яна инкор этилганлиги сабабли қўшалоқ инкор мазкур бошланғич шаклдаги баъзи томонларга хос белгиларнинг қайта тикланишига олиб келади.
Инкорни инкорнинг моҳиятини илгарилама ҳаракат ва ворисликнинг узвий бирлигидан иборат, деб таърифлаш мумкин. Инкорни инкор туфайли тараққиёт тўғри чизиқ шаклига эмас, балки доира шаклига эга бўлиб, бу доирада охирги нуқта бошланғич нуқ-тага яқинлашади. Лекин бу яқинлашув юқори асосда содир бўлиши туфайли тараққиёт бурама (спирал) шаклга эга бўлади. Бу бураманинг ҳар бир доира-си, айланмаси юқорироқ тараққиёт ҳолатини билдиради, шу маънода та-раққиётнинг диалектик назариясида «бурамасимон» сўзи ишлатилади.
Кўпинча инкорни инкор жараёнини «тезис» (тараққиётнинг бошланғич нуқтаси), «антитезис» (биринчи инкор) ва «синтез» (инкорни инкор) шаклида ифодалаб, тараққиётнинг моҳиятини ана шу учликда деб тушунтирадилар.
Инкорни инкор жараёнида оддийдан мураккабга, қуйидан юқорига қараб борувчи ривожланиш содир бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.