Inoq
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 202–203-b. — ziyouz.com
Inoq (qad. turkiy runiy bitiklarida «işonç» ma'nosida qayd etilgan) — 1) Markaziy Osiyoda 11 —14-a.larda hukm surgan sulolalar saltanatida «maslahatçi», «vazir»ni anglatgan; 2) Buxoro xonligida hukmdorning işonçli kişisi, mansabdor. 17—18-a.larda xonlikda uluğ I. va kiçik I. bölgan. Uluğ I. darajasiga köra, kökaltoş va uluğ quşbegi (quşbegi-i kalon) dan söng turgan. Uluğ I., asosan, hukmdor farmonlarini kiçik mansabdagi amaldorlarga yetkaziş va amir qabuliga muyassar bölganlarni kiritiş b-n şuğullangan. Kiçik I. ham xonning işonçli kişisi bölib, ba'zan saroydan otga mingan holda çiqiş huquqiga ega bölgan. Öz lavozimiga köra, uluğ mehtar, devoni sarkor va dasturxonçidan yuqori turgan. Kiçik I. qa hukmdorning muhrlari solingan qutiçani ehtiyot qiliş topşirilgan. Kiçik I., şuningdek, amir nomiga tuşgan ari-za va şikoyatlarni qabul qilgan; elçilarni qabul qiliş paytida ular keltirgan xatlarni oçib, amirning şaxsiy kotibi (munşiy) ga taqsim etgan; 3) Xiva xonligidagi yuqori ma'-muriy mansab; xondan keyingi 2 rutba sanalgan va bu lavozimga xonning birodarlaridan biri tayinlangan. Xo-razm özbeklar töpasi boşliği. Abulğoziy Bahodirxon tantanali marosimlarda ötiriş uçun I.larga 4 joy aj-ratgan. Bu imtiyoz 1873 y.gaça davom etgan. I.lardan biri xonning çap tomonida, amir ul-umarodan keyin ötirgan va uluğ I. deb atalgan. Yangi xon kötariş vaqtida I.lar oq namatning tört burçidan uşlab, bölajak xonni 3 marta osmonga irğitganlar, bu I.larning asosiy va faxriy burçi edi. I.larning siyosiy mavqei nihoyatda baland bölib, 18-a. oxirida hatto xonlikni ham idora qilganlar. I. huzurida quşbegi, mehtar (moliya işlari boşliği) va otaliq (qöşinlar qömondoni)dan iborat kengaş bölgan hamda amaliy tadbirlar işlab çiqişga yordamlaşgan. I.lar Xiva taxtiga Çingizxon avlodlarini ötkazganlar, bi-' roq ularning aksari qozoqlar va şuningdek, qöşni davlatlardan kelgan kişilar bölib heç qaysi töpaga mansub emasdilar. Şuning uçun I.lar özlarini boşda vaqtinça, söng doimiy xon deb e'lon qilardilar. Yangi sulola asosçisi Muhammad Amin inoq qönğirot uruğidan edi. Qönğirot uruği qiyot uruği b-n birga ikkinçi özbek töpasining boşida turar edi.
Hamidulla Dadaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНОҚ (қад. туркий руний битикларида «ишонч» маъносида қайд этилган) — 1) Марказий Осиёда 11 —14-а.ларда ҳукм сурган сулолалар салтанатида «маслаҳатчи», «вазир»ни англатган; 2) Бухоро хонлигида ҳукмдорнинг ишончли кишиси, мансабдор. 17—18-а.ларда хонликда улуғ И. ва кичик И. бўлган. Улуғ И. даражасига кўра, кўкалтош ва улуғ қушбеги (қушбеги-и калон) дан сўнг турган. Улуғ И., асосан, ҳукмдор фармонларини кичик мансабдаги амалдорларга етказиш ва амир қабулига муяссар бўлганларни киритиш б-н шуғулланган. Кичик И. ҳам хоннинг ишончли кишиси бўлиб, баъзан саройдан отга минган ҳолда чиқиш ҳуқуқига эга бўлган. Ўз лавозимига кўра, улуғ меҳтар, девони саркор ва дастурхончидан юқори турган. Кичик И. қа ҳукмдорнинг муҳрлари солинган қутичани эҳтиёт қилиш топширилган. Кичик И., шунингдек, амир номига тушган ари-за ва шикоятларни қабул қилган; элчиларни қабул қилиш пайтида улар келтирган хатларни очиб, амирнинг шахсий котиби (мунший) га тақцим этган; 3) Хива хонлигидаги юқори маъ-мурий мансаб; хондан кейинги 2 рутба саналган ва бу лавозимга хоннинг биродарларидан бири тайинланган. Хо-разм ўзбеклар тўпаси бошлиғи. Абулғозий Баҳодирхон тантанали маросимларда ўтириш учун И.ларга 4 жой аж-ратган. Бу имтиёз 1873 й.гача давом этган. И.лардан бири хоннинг чап томонида, амир ул-умародан кейин ўтирган ва улуғ И. деб аталган. Янги хон кўтариш вақтида И.лар оқ наматнинг тўрт бурчидан ушлаб, бўлажак хонни 3 марта осмонга ирғитганлар, бу И.ларнинг асосий ва фахрий бурчи эди. И.ларнинг сиёсий мавқеи ниҳоятда баланд бўлиб, 18-а. охирида ҳатто хонликни ҳам идора қилганлар. И. ҳузурида қушбеги, меҳтар (молия ишлари бошлиғи) ва оталиқ (қўшинлар қўмондони)дан иборат кенгаш бўлган ҳамда амалий тадбирлар ишлаб чиқишга ёрдамлашган. И.лар Хива тахтига Чингизхон авлодларини ўтказганлар, би-’ роқ уларнинг аксари қозоқлар ва шунингдек, қўшни давлатлардан келган кишилар бўлиб ҳеч қайси тўпага мансуб эмасдилар. Шунинг учун И.лар ўзларини бошда вақтинча, сўнг доимий хон деб эълон қилардилар. Янги сулола асосчиси Муҳаммад Амин иноқ қўнғирот уруғидан эди. Қўнғирот уруғи қиёт уруғи б-н бирга иккинчи ўзбек тўпасининг бошида турар эди.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.