Inşootlar dinamikasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 243–244-b. — ziyouz.com
Inşootlar dinamikasi INŞOOTLAR DINAMIKASI, inşootlar tebranişlari nazariyasi — quriliş mexanikasi böli-mi. Inşootlarning taşqi dinamik kuçlar (titraş, zarba va b.) ta'siriga çidamliligi, mustahkamligi va ustuvorligini hisoblaş usullarini örganadi. Maşinalarning işlaşi, köçalardagi transport qatnovi, yer qimirlaşi, portlaş va b. inşootlarning tebranişiga sabab böladi, mus-tahkamligi va ustuvorligiga ta'sir qiladi. Inşootlarni loyihalaşda bular hisobga olinadi. Inşootlarning mustahkamligi va ustuvorligi masalalari statik va dinamik hisoblar xamda tegişli tadqiqotlar asosida hal qilinadi.
Tadqiqot usullariga köra, I. d. eksperimental va nazariy xillarga bölinadi. Eksperiment al I. d. da inşootlarning özi va modeli b-n tajribalar ötkazib, inşootlarga tuşadigan dinamik nagruzkalar xamda materiallar va qurilmalarning xa-rakteristikalari örganiladi; inşootlarni hisoblaş sxemalarining töğriligi va tebranişlarni kamaytiriş usularining samaradorligi tekşiriladi. Nazariy I. d. da ek-sperimental I. d. sinovlari natijalariga asoslanib, dinamik nagruzka ta'siri ostida inşootda vujudga keladigan majburiy tebranişlar (sil-jiş, içki zöriqiş va kuçlanişlar) amplitudalarini, inşootlarning erkin (xususiy) tebranişlari çastotasi va şakllarini aniqlaş usullari işlab çiqiladi. Tebranişlarning hisobiy qiymatlari inşootlarning mustahkamlik va ustuvorlik talablarida keltirilgan ruxsat etilgan qiymati b-n, şuningdek, titraşlarning inson salomatligiga zararli ta'siri haqidagi ogohlantirişlar b-n taq-qoslanadi. I. d. usuliga asosan işlab çiqilgan dinamik hisoblaşlar inşootlarning puxta va kup ga çidamli materiallarini tejaşni ta'minlaşga imkon beradi.
Özbekistonda I. d. ga oid i. t. işlari Özbekiston FA Mexanika va inşootlarning seymik mustahkamligi intida, Toşkent arxitektura va quriliş intida olib boriladi. Mas, Mexanika va inşootlarning seysmik mustah-kamligi intida inşootlarning mus-tahkamligi sun'iy zilzila ta'sirida tekşirilib, bu sohada muhim masalalar hal qilinadi. Dunyoda ilk bor yer osti inşootlar dinamikasi yaratildi va hayotga tadbiq qilindi.
Tursun Raşidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНШООТЛАР ДИНАМИКАСИ, иншоотлар тебранишлари назарияси — қурилиш механикаси бўли-ми. Иншоотларнинг ташқи динамик кучлар (титраш, зарба ва б.) таъсирига чидамлилиги, мустаҳкамлиги ва устуворлигини ҳисоблаш усулларини ўрганади. Машиналарнинг ишлаши, кўчалардаги транспорт қатнови, ер қимирлаши, портлаш ва б. иншоотларнинг тебранишига сабаб бўлади, мус-таҳкамлиги ва устуворлигига таъсир қилади. Иншоотларни лойиҳалашда булар ҳисобга олинади. Иншоотларнинг мустаҳкамлиги ва устуворлиги масалалари статик ва динамик ҳисоблар хамда тегишли тадқиқотлар асосида ҳал қилинади.
Тадқиқот усулларига кўра, И. д. экспериментал ва назарий хилларга бўлинади. Эксперимент ал И. д. да иншоотларнинг ўзи ва модели б-н тажрибалар ўтказиб, иншоотларга тушадиган динамик нагрузкалар хамда материаллар ва қурилмаларнинг ха-рактеристикалари ўрганилади; иншоотларни ҳисоблаш схемаларининг тўғрилиги ва тебранишларни камайтириш усуларининг самарадорлиги текширилади. Назарий И. д. да эк-спериментал И. д. синовлари натижаларига асосланиб, динамик нагрузка таъсири остида иншоотда вужудга келадиган мажбурий тебранишлар (сил-жиш, ички зўриқиш ва кучланишлар) амплитудаларини, иншоотларнинг эркин (хусусий) тебранишлари частотаси ва шаклларини аниқлаш усуллари ишлаб чиқилади. Тебранишларнинг ҳисобий қийматлари иншоотларнинг мустаҳкамлик ва устуворлик талабларида келтирилган рухсат этилган қиймати б-н, шунингдек, титрашларнинг инсон саломатлигига зарарли таъсири ҳақидаги огоҳлантиришлар б-н тақ-қосланади. И. д. усулига асосан ишлаб чиқилган динамик ҳисоблашлар иншоотларнинг пухта ва куп га чидамли материалларини тежашни таъминлашга имкон беради.
Ўзбекистонда И. д. га оид и. т. ишлари Ўзбекистон ФА Механика ва иншоотларнинг сеймик мустаҳкамлиги интида, Тошкент архитектура ва қурилиш интида олиб борилади. Мас, Механика ва иншоотларнинг сейсмик мустаҳ-камлиги интида иншоотларнинг мус-таҳкамлиги сунъий зилзила таъсирида текширилиб, бу соҳада муҳим масалалар ҳал қилинади. Дунёда илк бор ер ости иншоотлар динамикаси яратилди ва ҳаётга тадбиқ қилинди.
Турсун Рашидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.