Inson huquqlari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 207–208-b. — ziyouz.com
Inson huquqlari - insonning davlat b-n munosabatidagi huquqiy maqomini, iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va madaniy sohalardagi imkoni-yatlari hamda da'volarini tavsiflovçi tuşunça. I. h.ni erkin va samarali tarzda amalga oşiriş fuqarolik ja-miyati va huquqiy davlatning asosiy belgilaridan biridir. I. h.ni mutlaq va nisbiy I. h.ga böliş qabul qilingan. Yaşaş huquqi, qiynoklarga, zöravonlikka, inson şa'nini yerga uradigan boşqa xil muomalaga yoki jazoga duçor etilmaslik huquqi, şaxsiy hayotning daxlsizligi huquqi, şaxsiy va oilaviy sir saklaş huquqi, öz şa'ni hamda yaxşi nomini himoya etiş huquqi, vijdon erkinligi va dinga e'tiqod qiliş huquqi, şuningdek, sud tomonidan himoya qiliniş va odil sudlov huquqi hamda şular b-n boğliq eng muhim protsessual huquqlar mut-laq I. h. sirasiga kiradi. Qolgan hamma I. h. nisbiy bölib, favqulodda yoki harbiy holat tartibi joriy qilingan vaziyatda çeklab yoki töxtatib qöyilişi mumkin. Demokratik davlatda mutlaq I. h.ni har qanday vaziyatda ham çeklaşga yoki vaqtinça töxtatişga (bekor qilişga) yöl qöyilmaydi.
Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burçlari, jumladan, şaxsiy huquq va erkinliklari, siyosiy huquklari, iq-tisodiy va ijtimoiy huquklari, şuningdek, I. h. va erkinliklarining kafolatlari belgilab berilgan (18— 52-moddalar). Özbekiston Respublikasida barça fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega bölib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib çiqişi, e'tiqodi, şaxsi va ijtimoiy mavqeidan qat'i nazar, qonun oldida tengdirlar (18-modda). Jumladan, yaşaş huquqi — har bir insonning uzviy huquqi. Inson hayotiga suiqasd qiliş — eng oğir jinoyat hisoblanadi (24-modda). Har kim erkinlik va şaxsiy daxlsizlik huquqiga ega. Heç kim konunga asoslanmagan holda hibsga olinişi yoki qamoqda saqlanişi; qiynoqqa solinişi, zöravonlikka, şafqatsiz yoki inson qadr-qimmatini kamsituvçi boşqa tarzdagi tazyiqqa duçor etilişi mumkin emas (25—26-moddalar). Har kim öz şa'ni va obrösiga qilingan tajovuzlardan, şaxsiy hayotiga aralaşişdan himoyalaniş va turar joyi daxlsizligi huquqiga; fikrlaş, söz va e'tiqod erkinligi xuquqiga ega (27—29-moddalar). Hamma uçun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xoh-lagan dinga e'tiqod qiliş yoki heç qaysi dinga e'tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qaraşlarni majburan singdirişga yöl qöyilmaydi (31-modda).
Mustaqillik yillarida Özbekistonda I. h. va erkinliklarining ustunligidan kelib çiqadigan, xalqaro miq-yosda qabul qilingan yangi yuridik ta-moyil va talablarga asoslangan keng hukuqiy muhit vujudga keltirildi. Totalitar tuzumning tazyiq va zöravonligidan huquqiy meyorlar sari keskin buriliş yasaldi. Respublika qonunlarini I. h. sohasidagi xalqaro meyorlar va andozalarga muvofiklaştiriş, mazkur sohada Milliy harakat dasturini işlab çiqiş, I. h.ni himoya qiladigan muassasalarning yaxlit tizimini barpo etiş, I. h.ga oid xalqaro şartnomalar va hujjatlarga qöşilişda davom etib, bu hujjatlar böyiça majburiyatlarni bajarişning, barça davlat organlari, mansabdor şaxslar va fuqarolar şu hujjatlar talablariga sözsiz rioya qilişining mexanizmi yaratildi..
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИ - инсоннинг давлат б-н муносабатидаги ҳуқуқий мақомини, иқтисодий, ижтимоий, сиёсий ва маданий соҳалардаги имкони-ятлари ҳамда даъволарини тавсифловчи тушунча. И. ҳ.ни эркин ва самарали тарзда амалга ошириш фуқаролик жа-мияти ва ҳуқуқий давлатнинг асосий белгиларидан биридир. И. ҳ.ни мутлақ ва нисбий И. ҳ.га бўлиш қабул қилинган. Яшаш ҳуқуқи, қийнокларга, зўравонликка, инсон шаънини ерга урадиган бошқа хил муомалага ёки жазога дучор этилмаслик ҳуқуқи, шахсий ҳаётнинг дахлсизлиги ҳуқуқи, шахсий ва оилавий сир саклаш ҳуқуқи, ўз шаъни ҳамда яхши номини ҳимоя этиш ҳуқуқи, виждон эркинлиги ва динга эътиқод қилиш ҳуқуқи, шунингдек, суд томонидан ҳимоя қилиниш ва одил судлов ҳуқуқи ҳамда шулар б-н боғлиқ энг муҳим процессуал ҳуқуқлар мут-лақ И. ҳ. сирасига киради. Қолган ҳамма И. ҳ. нисбий бўлиб, фавқулодда ёки ҳарбий ҳолат тартиби жорий қилинган вазиятда чеклаб ёки тўхтатиб қўйилиши мумкин. Демократик давлатда мутлақ И. ҳ.ни ҳар қандай вазиятда ҳам чеклашга ёки вақтинча тўхтатишга (бекор қилишга) йўл қўйилмайди.
Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида инсон ва фуқароларнинг асосий ҳуқуқлари, эркинликлари ва бурчлари, жумладан, шахсий ҳуқуқ ва эркинликлари, сиёсий ҳуқуклари, иқ-тисодий ва ижтимоий ҳуқуклари, шунингдек, И. ҳ. ва эркинликларининг кафолатлари белгилаб берилган (18— 52-моддалар). Ўзбекистон Республикасида барча фуқаролар бир хил ҳуқуқ ва эркинликларга эга бўлиб, жинси, ирқи, миллати, тили, дини, ижтимоий келиб чиқиши, эътиқоди, шахси ва ижтимоий мавқеидан қатъи назар, қонун олдида тенгдирлар (18-модда). Жумладан, яшаш ҳуқуқи — ҳар бир инсоннинг узвий ҳуқуқи. Инсон ҳаётига суиқасд қилиш — энг оғир жиноят ҳисобланади (24-модда). Ҳар ким эркинлик ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқига эга. Ҳеч ким конунга асосланмаган ҳолда ҳибсга олиниши ёки қамоқда сақланиши; қийноққа солиниши, зўравонликка, шафқатсиз ёки инсон қадр-қимматини камситувчи бошқа тарздаги тазйиққа дучор этилиши мумкин эмас (25—26-моддалар). Ҳар ким ўз шаъни ва обрўсига қилинган тажовузлардан, шахсий ҳаётига аралашишдан ҳимояланиш ва турар жойи дахлсизлиги ҳуқуқига; фикрлаш, сўз ва эътиқод эркинлиги хуқуқига эга (27—29-моддалар). Ҳамма учун виждон эркинлиги кафолатланади. Ҳар бир инсон хоҳ-лаган динга эътиқод қилиш ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслик ҳуқуқига эга. Диний қарашларни мажбуран сингдиришга йўл қўйилмайди (31-модда).
Мустақиллик йилларида Ўзбекистонда И. ҳ. ва эркинликларининг устунлигидан келиб чиқадиган, халқаро миқ-ёсда қабул қилинган янги юридик та-мойил ва талабларга асосланган кенг ҳукуқий муҳит вужудга келтирилди. Тоталитар тузумнинг тазйиқ ва зўравонлигидан ҳуқуқий меъёрлар сари кескин бурилиш ясалди. Республика қонунларини И. ҳ. соҳасидаги халқаро меъёрлар ва андозаларга мувофиклаштириш, мазкур соҳада Миллий ҳаракат дастурини ишлаб чиқиш, И. ҳ.ни ҳимоя қиладиган муассасаларнинг яхлит тизимини барпо этиш, И. ҳ.га оид халқаро шартномалар ва ҳужжатларга қўшилишда давом этиб, бу ҳужжатлар бўйича мажбуриятларни бажаришнинг, барча давлат органлари, мансабдор шахслар ва фуқаролар шу ҳужжатлар талабларига сўзсиз риоя қилишининг механизми яратилди..
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.