Insulin
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 210–211-b. — ziyouz.com
Insulin (lot. insula — orolça) — hayvon va odamning oqsil tabiatli gormoni. Me'da osti bezining Langergans orolçalarida işlab çiqariladi. Kanadalik olimlardan F. Banting b-n Ç. Best birinçi bölib ajratib olişgan (1921— 22). Mol. m. 6000. I. moleku-lasi disulfid boğlari b-n birikkan ikkita polipeptid zanjirdan tuzilgan bölib, 51 aminokislota qoldiğidan taşkil topgan. I.da aminokislo-talar qoldiğining ketma-ket joylaşuvini ingliz biokimyogari F. Sanger aniqladi (1945—56). Bu I.ni kimyoviy yöl b-n sintez qilişta imkon berdi. I. kimyoviy va gen injenerligi yöli b-n sintez qilingan. I. aminokislotalar tartibi birinçi bölib aniqlangan oqsil moddadir.
I. glikogenning parçalanişi va jigarda glyukoza sintezlanişini töxtatib, qondagi qand miqsorini kamaytiradi. Ayni vaqtda, hujayra mem-branalarining glyukoza ötkazuvçanligini oşiradi, natijada, töqimalarga glyukoza ötişiga imkon tuğiladi. Organizmda I. yetişmasligi qandli di-abetta sabab böladi. Uni davolaşda qöllaniladigan I. preparatlari (söyilgan qoramolning me'da osti bezidan tayyorlanadi): amorf rux-insulin suspenziyasi, protamin-rux-insulin eritmasi, protamin-insulin suspenziyasi va b. I.ga Karaganda ança uzok, ta'sir etadi. Darmonsizlik, iştaqa yöqolişi va b. ba'zi kasalliklarda oz-ozdan I. inyeksiya qiliş buyuriladi. Intoksikatsiyalar (mas, homiladorlarning tinmay qusişi), şizofreniya va jigar kasalliklarini davolaşda ham buyuriladi. I. ovqat yeyişdan 30— 60 min. ilgari teri osti yoki muskul orasiga yuboriladi. U oqsil bölganidan hazm şiralari ta'sirida yemirilib ketadi, şuning uçun uni içiş naf bermaydi. 6—8 soatdan keyin takror inyeksiya qilinadi. INSULT (lot. insulto — çovut solmoq, hujum qilmoq) — boş miyada qon aylanişning tösatdan buzilib, miya töqimasining zararlanişi va funksiyasining izdan çiqişi; miyaga qon quyilişi. Gipertoniya kasalligi, miya tomirlari aterosklerozi, anevrizma, vaskulit va b. bir qança kasalliklar I.ga sabab böla oladi.
Gemorragik va işemik I. farq qilinadi. Gemorragik I. yoki apopleksiyada miyaga qon quyiladi. Garçi I. köpçilik odamlarda tösatdan paydo bölsada, biroq kasallik nişonasi oldindan seziladi. Mas, gipertoniya kasalligi va aterosklerozda miyaga tösatdan, köpinça kişi hayajonlanganda qon quyiladi. Ba'zan boş ğuvillaydi, oğriydi, aylanadi, boşda oğirlik seziladi. Qon quyilişi (gemorragiya) miya töqimasini yemirib, tegişli funksiyalarni buzadi; kişi huşdan ketib, qusadi, yuzi qizaradi, tez-tez çuqur, köpinça xirillab nafas oladi, pulsi tarang va siyraklaşgan böladi, t-rasi kötariladi, siydik va najasi kelmay qoladi yoki beixtiyor çiqib ketadi. Hayot uçun xavfli bu holat 1—3 kun davom etib, keyin bemor huşiga keladi va miyaning biror sohasi zararlanganligini körsatuvçi belgilar yuzaga çiqadi; köpinça gavdaning öng yoki çap qismi falaj böladi (gemiplegiya), bemor tildan qoladi yoki tuzuk gapira olmaydi. Bir neça oydan keyin falaj deyarli barham topişi, bemor yana tilga kirişi mumkin.
Işemik I. miya tomirlarining trombozi natijasida paydo böladi, bu miya töqimasining yumşaşi — miya infarktiga sabab böladi. Boş oğrişi, aylanişi kabi dastlabki belgilar paydo bölgandan keyin bemor huşdan ketmay, qöl yoki oyoq uvişadi, söngra parez yoki falaj böladi, seziş krbiliyati yöqoladi yoki pasayadi, nutq bu-ziladi. Bemorning rangi öçgan, köz qoraçiklari tor, pulsi zaif, ammo t-rasi normal böladi. Buzilgan funksiyalar bir neça oyda asliga kelişi mumkin.
Emboliyaga aloqador I.da miyada qon aylanişi tösatdan (ba'zan jismoniy zöriqişdan) buziladi. Emboliyadan oldin kişining umumiy ahvoli oğirlaşadi: darmoni quriydi, halloslaydi, yuragi «öynaydi», t-rasi kötariladi. Miya töqimasi qonsizlanganligi tufayli qöl-oyoq falaj böladi, sezmaydi, ba'zan nutq buziladi. Buzilgan funksiyalar 1—3 oy içida (ba'zan töla) tiklanişi mumkin. I.ning dastlabki belgilari paydo bölganda darhol vraç çaqiriş, bemorni tamomila tinç qöyiş kerak. Keyin u vraç maslahati b-n parvariş qilinadi.
Oldini oliş uçun dam oliş, mehnat qiliş va ovqatlanişni töğri yölga qöyiş; ruhiy-asabiy zöriqmaslik, tomir kasalliklarini öz vaqtida davolatiş lozim. Davo nafas oliş va yurak-tomir sistemasi faoliyatini barqarorlaştiriş, miyaning qon b-n ta'minlanişini yaxşilaş, miyada şiş paydo bölişiga yöl qöymaslik, jarroxlik usuli yoki zarur dori-darmonlar b-n bemor soğligini tiklaş, şifobaxş badan tarbiya, massaj va h.k.dan iborat.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНСУЛИН (лот. insula — оролча) — ҳайвон ва одамнинг оқсил табиатли гормони. Меъда ости безининг Лангерганс оролчаларида ишлаб чиқарилади. Канадалик олимлардан Ф. Бантинг б-н Ч. Бест биринчи бўлиб ажратиб олишган (1921— 22). Мол. м. 6000. И. молеку-ласи дисульфид боғлари б-н бириккан иккита полипептид занжирдан тузилган бўлиб, 51 аминокислота қолдиғидан ташкил топган. И.да аминокисло-талар қолдиғининг кетма-кет жойлашувини инглиз биокимёгари Ф. Сангер аниқлади (1945—56). Бу И.ни кимёвий йўл б-н синтез қилишта имкон берди. И. кимёвий ва ген инженерлиги йўли б-н синтез қилинган. И. аминокислоталар тартиби биринчи бўлиб аниқланган оқсил моддадир.
И. гликогеннинг парчаланиши ва жигарда глюкоза синтезланишини тўхтатиб, қондаги қанд миқцорини камайтиради. Айни вақтда, ҳужайра мем-браналарининг глюкоза ўтказувчанлигини оширади, натижада, тўқималарга глюкоза ўтишига имкон туғилади. Организмда И. етишмаслиги қандли ди-абетта сабаб бўлади. Уни даволашда қўлланиладиган И. препаратлари (сўйилган қорамолнинг меъда ости безидан тайёрланади): аморф рух-инсулин суспензияси, протамин-рух-инсулин эритмаси, протамин-инсулин суспензияси ва б. И.га Караганда анча узок, таъсир этади. Дармонсизлик, иштақа йўқолиши ва б. баъзи касалликларда оз-оздан И. инъекция қилиш буюрилади. Интоксикациялар (мас, ҳомиладорларнинг тинмай қусиши), шизофрения ва жигар касалликларини даволашда ҳам буюрилади. И. овқат ейишдан 30— 60 мин. илгари тери ости ёки мускул орасига юборилади. У оқсил бўлганидан ҳазм ширалари таъсирида емирилиб кетади, шунинг учун уни ичиш наф бермайди. 6—8 соатдан кейин такрор инъекция қилинади. ИНСУЛЬТ (лот. insulto — човут солмоқ, ҳужум қилмоқ) — бош мияда қон айланишнинг тўсатдан бузилиб, мия тўқимасининг зарарланиши ва функциясининг издан чиқиши; мияга қон қуйилиши. Гипертония касаллиги, мия томирлари атеросклерози, аневризма, васкулит ва б. бир қанча касалликлар И.га сабаб бўла олади.
Геморрагик ва ишемик И. фарқ қилинади. Геморрагик И. ёки апоплексияда мияга қон қуйилади. Гарчи И. кўпчилик одамларда тўсатдан пайдо бўлсада, бироқ касаллик нишонаси олдиндан сезилади. Мас, гипертония касаллиги ва атеросклерозда мияга тўсатдан, кўпинча киши ҳаяжонланганда қон қуйилади. Баъзан бош ғувиллайди, оғрийди, айланади, бошда оғирлик сезилади. Қон қуйилиши (геморрагия) мия тўқимасини емириб, тегишли функцияларни бузади; киши ҳушдан кетиб, қусади, юзи қизаради, тез-тез чуқур, кўпинча хириллаб нафас олади, пульси таранг ва сийраклашган бўлади, т-раси кўтарилади, сийдик ва нажаси келмай қолади ёки беихтиёр чиқиб кетади. Ҳаёт учун хавфли бу ҳолат 1—3 кун давом этиб, кейин бемор ҳушига келади ва миянинг бирор соҳаси зарарланганлигини кўрсатувчи белгилар юзага чиқади; кўпинча гавданинг ўнг ёки чап қисми фалаж бўлади (гемиплегия), бемор тилдан қолади ёки тузук гапира олмайди. Бир неча ойдан кейин фалаж деярли барҳам топиши, бемор яна тилга кириши мумкин.
Ишемик И. мия томирларининг тромбози натижасида пайдо бўлади, бу мия тўқимасининг юмшаши — мия инфарктига сабаб бўлади. Бош оғриши, айланиши каби дастлабки белгилар пайдо бўлгандан кейин бемор ҳушдан кетмай, қўл ёки оёқ увишади, сўнгра парез ёки фалаж бўлади, сезиш крбилияти йўқолади ёки пасаяди, нутқ бу-зилади. Беморнинг ранги ўчган, кўз қорачиклари тор, пульси заиф, аммо т-раси нормал бўлади. Бузилган функциялар бир неча ойда аслига келиши мумкин.
Эмболияга алоқадор И.да мияда қон айланиши тўсатдан (баъзан жисмоний зўриқишдан) бузилади. Эмболиядан олдин кишининг умумий аҳволи оғирлашади: дармони қурийди, ҳаллослайди, юраги «ўйнайди», т-раси кўтарилади. Мия тўқимаси қонсизланганлиги туфайли қўл-оёқ фалаж бўлади, сезмайди, баъзан нутқ бузилади. Бузилган функциялар 1—3 ой ичида (баъзан тўла) тикланиши мумкин. И.нинг дастлабки белгилари пайдо бўлганда дарҳол врач чақириш, беморни тамомила тинч қўйиш керак. Кейин у врач маслаҳати б-н парвариш қилинади.
Олдини олиш учун дам олиш, меҳнат қилиш ва овқатланишни тўғри йўлга қўйиш; руҳий-асабий зўриқмаслик, томир касалликларини ўз вақтида даволатиш лозим. Даво нафас олиш ва юрак-томир системаси фаолиятини барқарорлаштириш, миянинг қон б-н таъминланишини яхшилаш, мияда шиш пайдо бўлишига йўл қўймаслик, жаррохлик усули ёки зарур дори-дармонлар б-н бемор соғлигини тиклаш, шифобахш бадан тарбия, массаж ва ҳ.к.дан иборат.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.