Intellektual mulk hukuqi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 214–215-b. — ziyouz.com
Intellektual mulk hukuqi - intellektual (aqliy) faoliyat natijasiga tegişli huquq. Mulk egasi ana şu intellektual mulk obyektlaridan öz xohişiga köra, har qanday şaklda va har qanday usulda mutlaq qonuniy foydalaniş huquqiga egadir. Huquq egasiga mutlaq xuquq asosida tegişli bölgan intellektual mulk obyektlaridan boşqa şaxslarning foydalanişiga faqat huquq egasining roziligi b-ngina yöl qöyiladi (Özbekiston Respublikasi FK, 1034-modda). Ba'zi obyektlarga nisbatan (ixtiro, sanoat namunasi, foydali model, tovar (xizmat) belgisi, firma nomi va ş. k.) mutlaq huquq davlatning vakolatli organi tomonidan beriladigan maxsus hujjat — patent, guvohnoma asosida vujudga keladi va huquqiy muhofaza qilinadi.
Intellektual mulk obyektlari fuqarolik huquqining boşqa obyektlari — aşyolar, qimmatbaho qoğozlardan quyidagi xususiyatlari böyiça farq qiladi: a) köp hollarda ular moddiy
körinişda emas, balki ğoya, bilim, axborot şaklida namoyon böladi; b) ğoya, bilim şaklidagi intellektual mulk obyektiga odatdagi moddiy aşyoga egalik qilganday egalik qiliş mumkin emas; v) şaxslar bunday obyektlardan ayni bir vaqtning özida çeksiz doirada foydalana olişi mumkin; g) mulk huquqining muddatsiz ekanligi haqidagi qoida (FK, 164-modda) I. m. h. obyektlariga nisbatan qöllanilmaydi, binobarin aksariyat hollarda (nou-xauga nisbatan istisnoni nazarga olmaganda) I. m. h.ning amal qilişi qonunlarda belgilangan muddatlar b-n çegaralangan böladi; d) qonunlarda belgilangan muddatlar utişi b-n I. m. x. egasining ma'lum intellektual mulk obyektiga nisbatan huquqlari bekor böladi va u umuminsoniy boylikka aylanib, har kim undan ma'lum şartlar asosida (muallifining şaxsiy huquklariga rioya qilgan holda) tekin va ruxsatsiz foydalanişga haqli böladi; ye) I. m. h. obyektlariga nisbatan mulk huquqini himoya qilişda vindikatsiya da'vosini qöllab (FK, 228-modda) bölmaydi; yo) I. m. h. obyektlariga nisbatan odatdagi mulk huquqiy emas, balki mutlaq huquklar haqidagi qoidalar qöllaniladi; j) I. m. h. ning amal qilişi ayni vaqtda ma'lum hudud b-n çegaralangan böladi. Mas, ixtiroga nisbatan Özbekiston Respublikasi Patent idorasi tomonidan berilgan patent Özbekiston Respublikasi hududida, şuningdek, Özbekiston Respublikasi qöşilgan xalqaro konvensiyalar, u b-n xo-rijiy davlatlar örtasida tuzilgan ikki tomonlama şartnomalar asosida belgilangan xududlardagina amal qilag di; z) köpgina intellektual mulk obyektlarining mualliflariga taalluqli şaxsiy huquqlar ham mavjud bölib, bu obyektlardan foydalanuvçilar mazkur huquqlarga rioya qilişi şart.
Intellektual mulk obyektlari kanday faoliyat mahsuli ekanligi, huquqiy rejimi va ş.k. xususiyatlariga qarab, quyidagi turlarga bölinadi: a) intellektual faoliyat natijalari: fan, adabiyot, san'at asarlari; eşittiriş taşkilotlarining ijrolari, fonogramma va eşittirişlari; elektron hisoblaş maşinalari uçun dasturlar va ma'lumot bazalari; ixtirolar, foydali modellar, sanoat namunalari; seleksiya yutuqlari; oşkor etilmagan axborot, şu jumladan, işlab çiqariş sirlari (nou-xau) dan iborat; b) fukarolik muomalasi iştirokçilarining, tovarlar, işlar va xizmatlarning xususiy alomatlarini aks ettiruvçi vositalar (firma nomlari; tovar (xizmat) belgilari; tovar çiqarilgan joy nomi; v) FK da va b. qonunlarda nazarda tutilgan hollarda intellektual faoliyatning boşqa na-tijalari hamda fuqarolik muomalasi iştirokçilarining, tovarlar va xizmatlarning xususiy alomatlarini aks ettiruvçi boşqa vositalar (FK 1031-modda). Mazkur faoliyatning yangi mahsullariga, firmalar, tovarlar, işlar, xizmatlarning yangi nomlari va alomatlariga nisbatan ham FK (4-bölim) da va b. qonunlarda intellektual mulkka oid belgilangan qoidalar qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНТЕЛЛЕКТУАЛ МУЛК ҲУКУҚИ - интеллектуал (ақлий) фаолият натижасига тегишли ҳуқуқ. Мулк эгаси ана шу интеллектуал мулк объектларидан ўз хоҳишига кўра, ҳар қандай шаклда ва ҳар қандай усулда мутлақ қонуний фойдаланиш ҳуқуқига эгадир. Ҳуқуқ эгасига мутлақ хуқуқ асосида тегишли бўлган интеллектуал мулк объектларидан бошқа шахсларнинг фойдаланишига фақат ҳуқуқ эгасининг розилиги б-нгина йўл қўйилади (Ўзбекистон Республикаси ФК, 1034-модда). Баъзи объектларга нисбатан (ихтиро, саноат намунаси, фойдали модель, товар (хизмат) белгиси, фирма номи ва ш. к.) мутлақ ҳуқуқ давлатнинг ваколатли органи томонидан бериладиган махсус ҳужжат — патент, гувоҳнома асосида вужудга келади ва ҳуқуқий муҳофаза қилинади.
Интеллектуал мулк объектлари фуқаролик ҳуқуқининг бошқа объектлари — ашёлар, қимматбаҳо қоғозлардан қуйидаги хусусиятлари бўйича фарқ қилади: а) кўп ҳолларда улар моддий
кўринишда эмас, балки ғоя, билим, ахборот шаклида намоён бўлади; б) ғоя, билим шаклидаги интеллектуал мулк объектига одатдаги моддий ашёга эгалик қилгандай эгалик қилиш мумкин эмас; в) шахслар бундай объектлардан айни бир вақтнинг ўзида чексиз доирада фойдалана олиши мумкин; г) мулк ҳуқуқининг муддатсиз эканлиги ҳақидаги қоида (ФК, 164-модда) И. м. ҳ. объектларига нисбатан қўлланилмайди, бинобарин аксарият ҳолларда (ноу-хауга нисбатан истиснони назарга олмаганда) И. м. ҳ.нинг амал қилиши қонунларда белгиланган муддатлар б-н чегараланган бўлади; д) қонунларда белгиланган муддатлар утиши б-н И. м. х. эгасининг маълум интеллектуал мулк объектига нисбатан ҳуқуқлари бекор бўлади ва у умуминсоний бойликка айланиб, ҳар ким ундан маълум шартлар асосида (муаллифининг шахсий ҳуқукларига риоя қилган ҳолда) текин ва рухсатсиз фойдаланишга ҳақли бўлади; е) И. м. ҳ. объектларига нисбатан мулк ҳуқуқини ҳимоя қилишда виндикация даъвосини қўллаб (ФК, 228-модда) бўлмайди; ё) И. м. ҳ. объектларига нисбатан одатдаги мулк ҳуқуқий эмас, балки мутлақ ҳуқуклар ҳақидаги қоидалар қўлланилади; ж) И. м. ҳ. нинг амал қилиши айни вақтда маълум ҳудуд б-н чегараланган бўлади. Мас, ихтирога нисбатан Ўзбекистон Республикаси Патент идораси томонидан берилган патент Ўзбекистон Республикаси ҳудудида, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси қўшилган халқаро конвенциялар, у б-н хо-рижий давлатлар ўртасида тузилган икки томонлама шартномалар асосида белгиланган худудлардагина амал қилаг ди; з) кўпгина интеллектуал мулк объектларининг муаллифларига тааллуқли шахсий ҳуқуқлар ҳам мавжуд бўлиб, бу объектлардан фойдаланувчилар мазкур ҳуқуқларга риоя қилиши шарт.
Интеллектуал мулк объектлари кандай фаолият маҳсули эканлиги, ҳуқуқий режими ва ш.к. хусусиятларига қараб, қуйидаги турларга бўлинади: а) интеллектуал фаолият натижалари: фан, адабиёт, санъат асарлари; эшиттириш ташкилотларининг ижролари, фонограмма ва эшиттиришлари; электрон ҳисоблаш машиналари учун дастурлар ва маълумот базалари; ихтиролар, фойдали моделлар, саноат намуналари; селекция ютуқлари; ошкор этилмаган ахборот, шу жумладан, ишлаб чиқариш сирлари (ноу-хау) дан иборат; б) фукаролик муомаласи иштирокчиларининг, товарлар, ишлар ва хизматларнинг хусусий аломатларини акс эттирувчи воситалар (фирма номлари; товар (хизмат) белгилари; товар чиқарилган жой номи; в) ФК да ва б. қонунларда назарда тутилган ҳолларда интеллектуал фаолиятнинг бошқа на-тижалари ҳамда фуқаролик муомаласи иштирокчиларининг, товарлар ва хизматларнинг хусусий аломатларини акс эттирувчи бошқа воситалар (ФК 1031-модда). Мазкур фаолиятнинг янги маҳсулларига, фирмалар, товарлар, ишлар, хизматларнинг янги номлари ва аломатларига нисбатан ҳам ФК (4-бўлим) да ва б. қонунларда интеллектуал мулкка оид белгиланган қоидалар қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.