Introskopiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 227–228-b. — ziyouz.com
Introskopiya (lot. intro — içida va ...skopil) — optik jihatdan no-şaffof jismlar va muhitlardagi, şuningdek, körinmaydigan şaroitdagi hodisalar va jarayonlarni vizual (körib) kuzatiş. Gamma-rentgen I., infraqizil I., ultratovuş I., radiointroskopiya kabi xillarga bölinadi. Gamma-rentgen I.dahar qan-day kimyoviy tarkibdagi va t-radagi suyuq va qattiq jismlardan ötadigan gamma va rentgen nurlaridan foydalaniladi. Bunday I. yordamida noşaf-fof materiallardagi juda mayda zarralarni ham tekşiriş mumkin. Infraqizil I. moddalarning infraqizil nurlarni yutişi va qaytarişi xossasiga asoslangan. Közga körinmas infraqizil tasvirlar optik vositalar yordamida körinadigan tasvirlarga aylantiriladi. Ultratovuş I. ultratovuşning metall, plastmassa, tirik töqima, quriliş materiallari va optik jihatdan noşaffof suyuqlik orqali ötişiga asoslangan. Radiointroskopiya da uzunligi mm uluşidan bir neça m gaça bölgan elektromagnit tölqinlardan foydalaniladi. Radiointroskopiya toğ jinslari va muzliklar içini «körişga», yer sirti radionurlari, budut qoplami xarita-sini tuzişga imkon beradi. Magnit yoki elektr maydonlarining tarqali-şini bevosita kuzatiş usuli magnit-optika hodisalariga asoslanadi. I.ning sanoat mahsulotlari va ma-teriallarni buzmasdan tekşiriş uçun möljallangan ba'zi usullari va vosi-talari defektoskopiya usullari va vo-sitalariga öxşaydi. I. buyumlar, muhitlar, jismlar xossalarining berilgan körsatkiçlardan farq qilişqilmasligini aniqlaşga, obyektlarni suv ostida, tuman paytlarida, toğ jinslari içida tekşirişga imkon beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНТРОСКОПИЯ (лот. intro — ичида ва ...скопил) — оптик жиҳатдан но-шаффоф жисмлар ва муҳитлардаги, шунингдек, кўринмайдиган шароитдаги ҳодисалар ва жараёнларни визуал (кўриб) кузатиш. Гамма-рентген И., инфрақизил И., ультратовуш И., радиоинтроскопия каби хилларга бўлинади. Гамма-рентген И.даҳар қан-дай кимёвий таркибдаги ва т-радаги суюқ ва қаттиқ жисмлардан ўтадиган гамма ва рентген нурларидан фойдаланилади. Бундай И. ёрдамида ношаф-фоф материаллардаги жуда майда зарраларни ҳам текшириш мумкин. Инфрақизил И. моддаларнинг инфрақизил нурларни ютиши ва қайтариши хоссасига асосланган. Кўзга кўринмас инфрақизил тасвирлар оптик воситалар ёрдамида кўринадиган тасвирларга айлантирилади. Ультратовуш И. ультратовушнинг металл, пластмасса, тирик тўқима, қурилиш материаллари ва оптик жиҳатдан ношаффоф суюқлик орқали ўтишига асосланган. Радиоинтроскопия да узунлиги мм улушидан бир неча м гача бўлган электромагнит тўлқинлардан фойдаланилади. Радиоинтроскопия тоғ жинслари ва музликлар ичини «кўришга», ер сирти радионурлари, будут қоплами харита-сини тузишга имкон беради. Магнит ёки электр майдонларининг тарқали-шини бевосита кузатиш усули магнит-оптика ҳодисаларига асосланади. И.нинг саноат маҳсулотлари ва ма-териалларни бузмасдан текшириш учун мўлжалланган баъзи усуллари ва воси-талари дефектоскопия усуллари ва во-ситаларига ўхшайди. И. буюмлар, муҳитлар, жисмлар хоссаларининг берилган кўрсаткичлардан фарқ қилишқилмаслигини аниқлашга, объектларни сув остида, туман пайтларида, тоғ жинслари ичида текширишга имкон беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.