Intuitsiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 229-b. — ziyouz.com
Intuitsiya (lot. intuitio — sinçiklab qarayman) — haqiqatni dalil b-n is-botlamasdan, bevosita fahmfarosat b-n anglab oliş qobiliyati; fikran ilğab oliş («akliga keliş») yöli b-n tajriba doirasidan çiqiş, şaxsiy qobiliyati yoki bilib olinmagan aloqalar, qonuniyatlarni jonli şaklda umumlaştiriş. Tadqiqotçilar fikriça, I.ning hissiy, aqliy va mistik turlari bor. Hissiy I. deb, aqliy muşohada va b. sezgi obrazlariga boğliq bölmagan holda tuşunçadan oldin keladigan intuitiv sezişga aytiladi. Hodisalarning mohiyatini birdaniga aql b-n ilğab oliş aqliy (intellektual) I. deyiladi (E. Gusserl). Ilohiy qudrat b-n muloqot jarayonida vujudga keladigan mutlaqo ongsiz ilohiy ilhom mistik I. hisoblanadi (J. Mariten). I. — subyektning obyekt b-n bevosita qöşilişib ketişi okibatidir (A. Bergson). Psixoanalizu I. ijodning ongsizlikdagi ilk tamoyili deb talqin etiladi (3. Freyd). Şarq fal-safasida I.ni «ilohiy ilhom» yoki «ilohiy zehn» deb ataşgan (Ibn Sino). I.ni örganib, boşqarib ham bölmaydi. U tösatdan miyaga kelib qoluvçi fikrdir. Inson miyasida röy beruvçi reflektiv jarayonlar şu qadar murakkab zanjirli boğlanişlar hosil qiladiki, ba'zan turli sabab-oqibatli zanjirlar tizimidagi halqalar bir-biriga tutaşib ketadi. Şunday tutaşuv jarayonida inson miyasiga yarq etib yangi fikr kelib qoladi. Ana şu holat I.ning nerv-fiziologik asosi hisoblanadi. Bu kutilmaganda, behosdan röy berganligi uçun kişilar I.ni ilohiy va ğayritabiiy mohiyatga boğlab tuşuntirişga urinişadi, lekin uning zamirida öziga xos psixik jarayonlar yotadi. I. inson miyasida röy beruvçi öz-özini sozlaş, öz-özini muvofiklaş mexanizmi b-n boğlangan. Miyada muayyan paytda öz-özidan işlaş jarayoni sodir böladi va u öz-öziça yangi bilimni işlab çiqadi. Bu jarayonni ongli nazorat qilmaganligi-miz tufayli miyamizga yangi fikr quy-ilib kelgandek bölib tuyuladi. Aslida bu fikrni miyamiz öz-özidan hisoblab çiqqan böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНТУИЦИЯ (лот. intuitio — синчиклаб қарайман) — ҳақиқатни далил б-н ис-ботламасдан, бевосита фаҳмфаросат б-н англаб олиш қобилияти; фикран илғаб олиш («аклига келиш») йўли б-н тажриба доирасидан чиқиш, шахсий қобилияти ёки билиб олинмаган алоқалар, қонуниятларни жонли шаклда умумлаштириш. Тадқиқотчилар фикрича, И.нинг ҳиссий, ақлий ва мистик турлари бор. Ҳиссий И. деб, ақлий мушоҳада ва б. сезги образларига боғлиқ бўлмаган ҳолда тушунчадан олдин келадиган интуитив сезишга айтилади. Ҳодисаларнинг моҳиятини бирданига ақл б-н илғаб олиш ақлий (интеллектуал) И. дейилади (Э. Гуссерль). Илоҳий қудрат б-н мулоқот жараёнида вужудга келадиган мутлақо онгсиз илоҳий илҳом мистик И. ҳисобланади (Ж. Маритен). И. — субъектнинг объект б-н бевосита қўшилишиб кетиши окибатидир (А. Бергсон). Психоанализу И. ижоднинг онгсизликдаги илк тамойили деб талқин этилади (3. Фрейд). Шарқ фал-сафасида И.ни «илоҳий илҳом» ёки «илоҳий зеҳн» деб аташган (Ибн Сино). И.ни ўрганиб, бошқариб ҳам бўлмайди. У тўсатдан мияга келиб қолувчи фикрдир. Инсон миясида рўй берувчи рефлектив жараёнлар шу қадар мураккаб занжирли боғланишлар ҳосил қиладики, баъзан турли сабаб-оқибатли занжирлар тизимидаги ҳалқалар бир-бирига туташиб кетади. Шундай туташув жараёнида инсон миясига ярқ этиб янги фикр келиб қолади. Ана шу ҳолат И.нинг нерв-физиологик асоси ҳисобланади. Бу кутилмаганда, беҳосдан рўй берганлиги учун кишилар И.ни илоҳий ва ғайритабиий моҳиятга боғлаб тушунтиришга уринишади, лекин унинг замирида ўзига хос психик жараёнлар ётади. И. инсон миясида рўй берувчи ўз-ўзини созлаш, ўз-ўзини мувофиклаш механизми б-н боғланган. Мияда муайян пайтда ўз-ўзидан ишлаш жараёни содир бўлади ва у ўз-ўзича янги билимни ишлаб чиқади. Бу жараённи онгли назорат қилмаганлиги-миз туфайли миямизга янги фикр қуй-илиб келгандек бўлиб туюлади. Аслида бу фикрни миямиз ўз-ўзидан ҳисоблаб чиққан бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.