Iordaniya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 252–256-b. — ziyouz.com
Iordaniya IORDANIYA, Iordaniya Hoşimiylar Podşohligi (A1-Mamlaka al-Urduniuah al-Hashimiuah) — Yaqin Şarqda, Osiyoning ğarbiy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 91,8 ming km2. Aholisi 5,15 mln. kişi (2001). Poytaxti — Ammon ş. Ma'muriy jihatdan 12 muhofaza (viloyat)ga, muhofazalar tumanlarga bölinadi.
Davlat tuzumi. I. — konstitutsiyali monarxiya. 1952 y. 8 yanv.da qabul qilingan konstitutsiya amal qiladi (keyingiözgarişlar b-n). Davlat boşliği — malik (podşoh) bölib (1999 y.dan Abdulloh II bin Talol), u qonun çiqa-ruvçi va ijroçi hokimiyat sohasida katta huquqqa ega. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — podşoq va Millat majlisi (parlament); u senat va deputatlar palatasidan iborat. Senatni pod-şoh 4 y. muddatga tayinlaydi (senat tarkibining yarmisi har 2 y.da yangilanib turadi). Deputatlar palatasi töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 4 y.ga saylanadi. Ijroiya hokimiyatni podşoh özi tayinlaydigan hukumat — Vazirlar Kengaşi orqali amalga oşiradi.
Tabiati. I.ning aksar qismi şarqdan (500 m) ğarbga tomon (1000—1500 m gaça) balandlaşib boradigan yassi-toğlikdan iborat. Jan.dagi Ram toği — I.ning eng baland nuqtasi (1764 m). Mamlakatning ğarbiy qismida meridian çiziğiga parallel holda yönalgan çuqur botiq voha — Hor (Alhor) va uning davomi Vodiy al-Arab joylaşgan. Hor mintaqasida Iordan daryosi vodiysi va Ulik dengiz (suv yuzasi dengiz sathidan 395 m pastda) örin olgan. Bu mintaqaning har ikki tomo-nida Suriyafalastin toğlari qad rostlab turadi.
Iqlimi — subtropik, quruq iqlim. Yanv.da örtaça t-ra 8—14°, iyulda esa 24—30° ga töğri keladi, Hor mintaqasi hamda I.ning çöl qismida t-ra 50° gaça kötariladi. Yillik örtaça yoğin miqsori mamlakatning ğarbidagi toğlarda 500— 700 mm, şarqida va Hor botiğida 100 mm ni taşkil etadi. Doim oqib turuvçi daryolari kam bölib, quruqözanlar va mavsumiy soylar köp uçraydi. I.ning ğarbiy qismidagi toğlarda Örta dengiz qirğoqlariga xos nabotot xillari ösadi, da-raxtzor va butazor köp. Şarqiy qismida esa, çalaçöl va çöl ösimliklari, ahyon-ahyonda hurmozorli kiçik vohalar uçraydi. I. hayvonot olami unça boy emas; sirtlon, çöl tulkisi, tönğiz uçraydi. Quşlar, kemiruvçilar va sudralib yuruvçilarning turi köp. Azraq milliy boği bor.
Aholisi. Mamlakat umumiy aholisining 98% arablar; yahudiylar, armanlar, greklar, kurdlar, çerkeslar, çeçenlar, doğistonliklar, özbeklar, turkmanlar ham yaşaydi. Rasmiy tili — arab tili. Mamlakat aholisining 90% islom diniga, qolgan qismi xristian va yahudiy dinlariga mansubdir. Aholining 71% şaharlarda istiqomat qiladi. Mamlakatda 5% ga yaqin badaviylar bölib, ular köçmançi hayot tar-ziga ega. Aholining 70% ga yaqini xizmat körsatiş sohasida, 12% i. ç. va torşon sanoatida, qolganlari boşqaruv tizimi, ta'lim, savdo, transport va harbiy sohalarda xizmat qiladi. Yirik şaharlari: Ammon, Az-Zarqa, Irbid, Al-Xalil.
Tarixi. Hoz. I. hududida dastlab xanaaneylarning somiy qabilalari yaşagan. Mil. av. 1 ming yillikda bu hududning bir qismi Isroil va Yahudiya (Iudeya) podşohliklari tarkibida bölgan. Mil. av. 1ming yillik oxirida qad. arab davlati — Nabateya podşohligi vujudga keldi. Mil. 2-a.ning 30-y.laridan I. Rim, 4-a.dan Vizantiya imperiyalari, 7-a. dan Arab xalifaligi qöl ostida böldi. I.da sekin-asta arab tili va islom dini tarqala boşladi. 11 — 15-a.larda salibçilar, saljuqiylar, Misr mamluklari bostirib kirdi. 16-a.ning boşidan 1918 y.gaça I. Usmonli turk imperiyasi tarkibida böldi. Mamlakat 1-jahon uruşi davrida arab qözğolonçi vatanparvarlari tomonidan ozod qilindi. Söng hoz. Suriya hududi b-n birga amir Faysal qöl ostiga ötdi (1918). 1920 y.dan I. Britaniya mandatidagi Falastinga qöşildi. 1921 y. Iordan daryosining şarqiy qismida Hoşimiylar sulolasidan bölgan amir Abdulloh rahbarligida Transiordaniya amirligi taşkil topdi. Uning taşqi siyosati, qurolli kuçlari va iqtisodiyoti ustidan Angliya nazorati örnatildi. Hoşimiylar hukmronligini mustahkamlaydigan konstitutsiya qabul qilindi. 2-jahon uruşi davrida Transiordaniya Buyuk Britaniyaning Yaqin Şarqdagi qarbiy tayanç maydoniga aylantirildi. 1946 y. 25 mayda Transiordaniya I. nomi b-n mustaqil davlat, amir Abdullox. esa uning podşohi deb e'lon qilindi. 1948—49 y.lardagi Arab-Isroil uruşi natijasida Nablus, Bayt-Lahm, Quddusning şarqiy qismi I.ga qöşib olindi. 1967 y. iyunida Isroil-Ior-daniya uruşi natijasida mamlakatning iktisodiy jiqatdan eng rivojlangan qismi — 6,6 ming km2 hududini Isroil qöşinlari bosib oldi. I. — 1955 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlari 1993 y. 13 fev.da örnatilgan.
Milliy bayrami — 25 may — Mustaqillik kuni (1946).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. I. Xalqbirligi demokratik partiyasi, 1991 y.dan oşkora faoliyat yurita boşlagan; I. Kommunistik partiyasi, 1943 y.da tuzilgan, 1951 y.gaça Milliy ozodlik ligasi deb nomlangan; Xalq demokratik partiyasi, 1989 y.da tuzilgan; Arab sotsialistik uyğo-niş partiyasi (Base), 1947 y.da taşkil topgan, umumarab Baas partiyasining mintaqa bölimi; Islom harakati fronti, 1991 y.da asos solingan. I. kasaba uyuşmalari umumiy federatsi-yasi, 1954 y.da taşkil topgan.
Xöjaligi. I. dunyoning rivojlanayotgan mamlakatlari qatoriga kirib, iqtisodiyoti asta barqarorlaşib borayotgan davlatdir. Mamlakat iqtisodiy faoliyatida davlat sektorining kulami katta. Lekin, xususiy mulkçilik ham keng rivojlangan. Davlat sektoriga, asosan, soğliqni saqlaş, ta'lim, kommunal xizmat, suv va elektr tar-moği, transport, kommunikatsiya va irrigatsiya tarmoklari kiradi. I. ikti-sodiyotida xizmat körsatiş, sanoat, q. x. va sayyohlik sohalari jadal sur'atlarda rivojlanayotir. I. fosfat va işqor (potaş), mis va marganets zaxiralariga va unçalik yirik bölmagan neft konlariga ega. Mamlakatda konçilik, energetika, töqimaçilik sanoatlari rivojlangan.
Sanoati I. iqtisodiyotining muhim tarmoklaridan sanaladi. Mazkur tarmoq yalpi içki mahsulotning 27% ni beradi. Mamlakatda sanoatning konçilik, energetika, yoqilği, neftni qayta işlaş, kimyo, maşinasozlik, avtomobilsozlik tarmoklari rivojlangan. Konçilik sanoati mamlakat iqtisodiyotida muhim ahamiyatga ega. I. yuqori sifatli fosforit katlamlariga ega bölib, uning zaxirasi 1,5 mlrd. tonnadan ortiq. Yiliga örtaça 6—7 mln. tonnadan köproq (2000 y.da 10 mln. tonna) fosforit qazib olinadi. I. dunyoning bu qimmatli xom aşyosiga ega bölgan 5 asosiy davlat qatoridan joy olgan. Uning yirik konlari Ammondan 35 km uzoqlikda bölgan Ruseyfa, Al-Xasa va Şaydiyada joylaşgan. Içki bozorda bu mahsulotga ehtiyojning çeklanganligi sababli uning katta şemi eksport qilinadi. Fosforit eksporti böyiça u dunyoda AQŞ va Maro-kaşdan keyin 3-örinda turadi. Mamlakat mineral tuzlarga ham boy. Ularning zaxirasi 40,8 mlrd. tonna bölib, 1,8 mlrd. tonnasi kaliy xloridga, 6 mlrd. tonnasi kalsiy xloridga, 11 mlrd. tonnasi oş tuziga töğri keladi. Şuningdek, brom, magniy oksidi ham qazib olinadi. I.da mis rudasi (zaxirasi 60 mln. tonna), marganets (zaxirasi 3 mln. tonna), uran (300 ming t), temir rudasi (560 ming t) ham bor. Bulardan taşqari, uning yeri kaolin, gips, ohaktoş, kvarsli qumlar, dolomit, bentonit, dala şpati konlariga ham boydir. Ular, asosan, içki ehtiyojlarga sarflanadi va bir qismi eksport qilinadi. I.da kimyo sanoati rivojlangan. Aqabada ma'danli öğitlar z-di işlaydi. Yiliga 200 ming t ftorli alyuminiy eritadigan, 300 t uran oksidi işlab çikaradigan bir neça inşootlar ham mavjud. Kir yuviş sodalari, turli xil sovunlar, şam-punlar hamda yiliga 7 mln. tonnadan ortiq sement işlab çiqariladi. Ro-şadiya, Azraq, Holidiya, Fuheysa va b. joilarda sement z-dlari mavjud. Neft mahsulotlari z-dlarida yiliga 4—5 mln. tonna neft qayta işlanadi. Bunday z-dlarning eng yirigi Az-Zarkada joylaşgan. Iordan daryosining vodiysi, Ölik dengiz atrofi, Azraq, Ruseyfa, Sarxon, Riş kabi hududlarida bir neça neft konlari bor.
Metallni qayta işlaş sanoati keyingi yillardan rivojlana boşlagan. Bir neça armatura z-di, yiliga 10— 12 ming t quvur, 8—10 ming t alyuminiy mahsuloti, mayda metall buyumlar (mix, bolt, halqa kabilar) işlab çiqaradigan z-dlar bor. I.da sovitkiç, gaz plitalar, akkumulyatorlar işlab çiqaradigan z-dlar, kuriliş mollari, mebel korxonalari işlab turibdi.
I.da dori-darmon, sigareta, kulolçilik buyumlari, poyabzal, töqimaçilik mollari ham işlab çiqariladi. Yiliga örtaça 3,7 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi.
Qişloq xöjaligi I. iqtiso-diyotida unçalik yuqori mavqega ega emas. Mamlakat hududining atigi 5— 6% haydaladigan yerlardir. Bu yerlardan yiliga 4 martagaça hosil oliş mumkin, biroq suv tanqisligi bunga imkon bermaydi. Q. x. yalpi içki mahsulotning 10% ni taşkil etadi. Unda aholining 8—10% maşğul. Q. x. yerlari, asosan, Iordan daryosi böylari va Transiordaniya yasei tepaliklari atrofida joylaşgan bölib, sitrus me-valar, olxöri, rlma, şaftoli, karam, bodring, baqlajon, qovun, pomidor, tamaki kabilar yetiştiriladi. Mamlakatda paxtaçilik rivojlangan. Çorvaçilik oqsoq tarmoq hisoblanadi. Asosan, qoramol, qöy va eçki boqiladi, biroq yem-xaşakning yetişmasligi, yaylovlarning kamligi bu tarmoqning rivojlanişiga imkon bermaydi.
Transporti. I.da avtomobil, t. y., suv va havo transporti keng rivojlangan. Avtomobil transportida Ammon—Aqaba, Ammon—Quddus, Ammon— Damaşq, Mafraq— Iroq çegarasi yönalişidagi yöllar muhim ahamiyatga ega. Avtomobil yöllari uz. — 9 ming km. T. y. transportida esa Ammon — Suriya çegarasi, Ammon—Alhosa, Alhosa— Aqaba, Maon—Rasnaqab kabi önlab t. y. liniyalari mavjud. T. y. uzunligi — 600 km ga yaqin. Suv transportida mamlakatdagi yagona Aqaba portining mavqei katta. Ikkita yirik aeroport — Ammon va Aqaba aeroportlari mavjud. Mamlakat hududidan Kirkuk (Iroq) — Xayfo (Isroil) va Dahron (Saudiya Arabistoni) — Sayda (Livan) neft quvurlari ötgan.
I. çetga asosan fosfat, fosfatli va kaliyli öğitlar, işqor, sement, mar-mar, akkumulyatorlar, töqimaçilik buyumlari, parafin, lok, böyoqlar, tozalaş moddalari (soda va sovunlar), qandolatçilik mahsulotlari, mevalar, poliz ekinlari, kimyoviy mollar çiqaradi. Çetdan maşina, asbob-uskuna, neft va neft mahsulotlari, don, göşt va sut mahsulotlari oladi. Ularning 15—20% ni buğdoy, buğdoy uni, şakar, göşt, sut mahsulotlari, 10— 15% ni neft va neft mahsulotlari, 25— 30% ni maşina, asbob-uskuna, elektr jihozlari va mebel taşkil etadi. I. iqtisodiyotida sayyohlik sal-mokli örin egallaydi. Savdo-sotikdagi mijozlari: Arab davlatlari (asosan, Saudiya Arabistoni, Iroq, Ku-vayt), AQŞ, Italiya, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Hindiston va b. Pul birligi — iordan dinori.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. I.da 6 y.lik boşlanğiç va 6 y.lik örta ta'lim bepul va majburiydir. Öquv yurtlari asosan davlatga qaraydi. Xususiy maktablar ham mavjud. Aholining 75% savodli (mustaqillikdan ilgari 80% savodsiz bölgan). Maorifga har yili mamlakat byudjetining 8—10% sarflanadi. Mamlakatda Ammon va Irbid un-tlari, bir qança in-t va kollejlar bor. Ularda öqiş pulli. Ammonda i.t.lar kengaşi, Podşohlik ilmiy jamiyati, I. arab tili akademiyasi mavjud. Ammonda un-t kutubxonasi, Xalq kutubxonasi, arxeologiya muzeyi, Badiiy galereya, Mozaika muzeyi, Islom muzeyi, Xalq muzeyi işlaydi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. I.da 1909 y.dan boşlab gaz. çika boşlagan. I.da naşr etiladigan asosiy gaz. va jur.lar: «Al-Axbor» («Yangiliklar», kundalik gaz., 1975 y.dan), «Axbor al-Usbua» («Xafta yangiliklari», haftalik gaz., 1959 y.dan), «Jordan tayme» («Iordaniya vaqti», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1975 y.dan), «Al-Yaqza al-Arabiya» («Arab uygonişi», arab tilidagi gaz., 1991 y.dan), «Al-Aqso» (Quddusdagi masjidning nomi, haftalik jur., 1970 y. dan), «Nido al-Vatan» («Vatan çaqi-riği», haftanoma). I. axborot agentligi hukumatning rasmiy agentligi bölib, 1965 y. taşkil etilgan. I. X°şimiylar Podşohligi radioeşittiriş va telekörsatuv xizmati davlatga ka-raşli bölib, 1959 y.da taşkil qilingan. Radioeşittirişlar arab, ingliz, ispan va ivrit tillarida olib boriladi. I. telekörsatuviga 1968 y.da asos solingan.
Adabiyoti.I. adabiyoti 19-a.gaçaumumarab adabiyoti tarkibida rivojlandi. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida Yusuf Ziyovuddin al-Xolidiy, Naxliya Zarriq, Xalil Baydos, Xalil al-Sakkokiniy va b.ning ma'rifatparvarlik faoliyati kuçaydi. Birinçi «Adabiy jamoa» (tögaraklar)lar paydo böldi. Bu davrda iste'dodli publitsistlar yeti-şib çikdi.
20-a. 1-yarmida Mustafo Vaxba at-Till va Ibrohim Tukan şe'riyatda, Najoti Sidqiy prozada milliy ozodlik ğoyalarini ifodaladilar. Iskandar alhuri al-Baytajali asarlarida, Muhammad aşşariki, Husni Fariz, Muayyad Ibrohim al-Eroniy şe'rlarida çuqur ijtimoiy muammolar kötarildi. 2-jahon uruşidan keyin milliy ozodlik harakatiga bagişlangan şe'r, xikoya, qissalar paydo böldi. Mahmud Sayfiddin al-Eroniy, Iso Annauri, Muhammad Adib al-Amiriy proza janrida asarlar yozişdi. Keyingi yillarda Samira A'zam, Abd al-Karim al Karmi (Abu Salma), Muin Bsisu, Nazxat Salom, Ismoil Abd al-Rahmon kabi yozuvçilar, Fariz al-Buhayri, Burhoniddin al-Abuşiy kabi şoirlar, Fadva Tukan va Salma al-Jausi kabi şoirlar lirikada samarali ijod qildilar.
Me'morligi va tasviriy san'ati juda qad. bölib, dunyodagi eng köhna şaharlar ham I. hududida joylaşgan. Bu yerlarda sönggi paleolit (Kilva qoyalaridagi rasmlar), neolit (xom ğiştdan qurilgan uylar va toş istehkomlarning krldiklari), eneolit va jez davriga oid yodgorliklar (toş saganalar, guvala uylar, diniy inşo-otlar, toştaroşlik, sopol va zeb-ziynat buyumlari) saklangan. Mil. av. 4-a.dan e'tiboran Filadelfiya (hoz. Ammon), Geras (hoz. Jeraş) ş.larini loyihalaş va qurişda qad. me'morlik va tasviriy san'at an'analariga suyanildi. Mil. av. 9-a.ga oid me'moriy va tasviriy san'at yodgorliklari bu ölkada Misr, Bobil, Ossuriya mada-niyatining ta'siri kuçli bölganini körsatadi. Rim xukmronligi davrida uluğvor exrom, teatrlar, Vizantiya huk-mronligi davrida çerkov, monastirlar qurilgan, koşinkorlik san'ati avj olgan. Islom dini tarqalişi munosabati b-n mayejidlar qurildi, eski ibodatxonalar mayejidlarga aylantirildi (Qubbat as-Saxra, al-Aqso mas-jidi va b.). 8-a.da Mşatta, Xirbet al-Mafjar, Kusayr-Amra kabi haşamatli saroylar barpo etildi. Umaviylar hukmronligi davrida imoratlarni qadama naqşlar b-n bezaş va turli suratlar çiziş udum böldi. 12—14-a. larga oid qal'alar, qörğonlar saqlanib qolgan. I.da 20-a.dan zamonaviy ma'muriy va jamoat binolari kurila boşladi.
Tasviriy san'at unça rivoj topmagan. Xalq san'atida badiiy matolar, kaşta, gilam, guldor gazlamalar, sopol, çarm, yoğoç buyumlar tayyorlaş rivojlangan.
Özbekiston — I. munosabatlari. Özbekiston Respublikasi b-n I. örtasida diplomatiya munosabatlari örna-tilgaç, siyosiy, iqtisodiy, madaniy hamkorlik rivojlana boşladi. 1993 y. fev.da I. şahzodasining Özbekistonga taşrifi va 1996 y.da ÖzR Taşqi işlar va Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirliklari delegatsiyalarining I.ga rasmiy taşrifi çoğida savdo va iqtisodiy hamkorlik, samolyotlar qatnovi töğrisidagi bitimlar imzolandi. 1994 y.dan ikki mamlakat örtasida savdo-sotiq aloqalari boşlandi. 2000 y.da ÖzR b-n I. örtasidagi tovar aylanmasi 13,7 ming AQŞ dollarini taşkil qildi.
I.dan Özbekistonga yoğ va moy, qand-şakar, kakao, kandolat va sabzavot mahsulotlari, qora va rangli metallar va ulardan tayyorlangan buyumlar, optika asboblari, mebel va ş. k. keltiriladi. Özbekiston tomoni turli xizmatlar körsatadi. ÖzRda I. sarmoyadorlari iştirokidagi 14 korxona fa-oliyat körsatayotir, şundan 6 tasi qöşma korxona, 8 tasi 100% iordan investitsiyasi bölgan korxonadir. I.ning «Global Biznes» kompaniyasi ÖzRda öz vakolatxonasini oçgan va ilğor texnologiyalar marketingi, savdo-sotiq hamda maslahat xizmati körsatiş b-n şuğullanadi.
1996 y.da Toşkentda I. maqsulotlari körgazmasi ötkazildi. Unda I.ning köpgina şirkatlari va işbilarmonlari qatnaşdi.
Toşkent oliy maktablarida önlab iordan talabalari öqimoqda. Podşohlikning köpgina fuqarolari ÖzRda fan nomzodi dissertatsiyasini yoklab ketgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИОРДАНИЯ, Иордания Ҳошимийлар Подшоҳлиги (А1-Mamlaka al-Urduniuah al-Hashimiuah) — Яқин Шарқда, Осиёнинг ғарбий қисмида жойлашган давлат. Майд. 91,8 минг км2. Аҳолиси 5,15 млн. киши (2001). Пойтахти — Аммон ш. Маъмурий жиҳатдан 12 муҳофаза (вилоят)га, муҳофазалар туманларга бўлинади.
Давлат тузуми. И. — конституцияли монархия. 1952 й. 8 янв.да қабул қилинган конституция амал қилади (кейингиўзгаришлар б-н). Давлат бошлиғи — малик (подшоҳ) бўлиб (1999 й.дан Абдуллоҳ II бин Талол), у қонун чиқа-рувчи ва ижрочи ҳокимият соҳасида катта ҳуқуққа эга. Қонун чиқарувчи ҳокимият — подшоқ ва Миллат мажлиси (парламент); у сенат ва депутатлар палатасидан иборат. Сенатни под-шоҳ 4 й. муддатга тайинлайди (сенат таркибининг ярмиси ҳар 2 й.да янгиланиб туради). Депутатлар палатаси тўғри ва яширин овоз бериш йўли б-н 4 й.га сайланади. Ижроия ҳокимиятни подшоҳ ўзи тайинлайдиган ҳукумат — Вазирлар Кенгаши орқали амалга оширади.
Табиати. И.нинг аксар қисми шарқдан (500 м) ғарбга томон (1000—1500 м гача) баландлашиб борадиган ясси-тоғликдан иборат. Жан.даги Рам тоғи — И.нинг энг баланд нуқтаси (1764 м). Мамлакатнинг ғарбий қисмида меридиан чизиғига параллел ҳолда йўналган чуқур ботиқ воҳа — Ҳор (Алҳор) ва унинг давоми Водий ал-Араб жойлашган. Ҳор минтақасида Иордан дарёси водийси ва Улик денгиз (сув юзаси денгиз сатҳидан 395 м пастда) ўрин олган. Бу минтақанинг ҳар икки томо-нида Сурияфаластин тоғлари қад ростлаб туради.
Иқлими — субтропик, қуруқ иқлим. Янв.да ўртача т-ра 8—14°, июлда эса 24—30° га тўғри келади, Ҳор минтақаси ҳамда И.нинг чўл қисмида т-ра 50° гача кўтарилади. Йиллик ўртача ёғин миқцори мамлакатнинг ғарбидаги тоғларда 500— 700 мм, шарқида ва Ҳор ботиғида 100 мм ни ташкил этади. Доим оқиб турувчи дарёлари кам бўлиб, қуруқўзанлар ва мавсумий сойлар кўп учрайди. И.нинг ғарбий қисмидаги тоғларда Ўрта денгиз қирғоқларига хос наботот хиллари ўсади, да-рахтзор ва бутазор кўп. Шарқий қисмида эса, чалачўл ва чўл ўсимликлари, аҳён-аҳёнда ҳурмозорли кичик воҳалар учрайди. И. ҳайвонот олами унча бой эмас; сиртлон, чўл тулкиси, тўнғиз учрайди. Қушлар, кемирувчилар ва судралиб юрувчиларнинг тури кўп. Азрақ миллий боғи бор.
Аҳолиси. Мамлакат умумий аҳолисининг 98% араблар; яҳудийлар, арманлар, греклар, курдлар, черкеслар, чеченлар, доғистонликлар, ўзбеклар, туркманлар ҳам яшайди. Расмий тили — араб тили. Мамлакат аҳолисининг 90% ислом динига, қолган қисми христиан ва яҳудий динларига мансубдир. Аҳолининг 71% шаҳарларда истиқомат қилади. Мамлакатда 5% га яқин бадавийлар бўлиб, улар кўчманчи ҳаёт тар-зига эга. Аҳолининг 70% га яқини хизмат кўрсатиш соҳасида, 12% и. ч. ва торшон саноатида, қолганлари бошқарув тизими, таълим, савдо, транспорт ва ҳарбий соҳаларда хизмат қилади. Йирик шаҳарлари: Аммон, Аз-Зарқа, Ирбид, Ал-Халил.
Тарихи. Ҳоз. И. ҳудудида дастлаб ханаанейларнинг сомий қабилалари яшаган. Мил. ав. 1 минг йилликда бу ҳудуднинг бир қисми Исроил ва Яҳудия (Иудея) подшоҳликлари таркибида бўлган. Мил. ав. 1минг йиллик охирида қад. араб давлати — Набатея подшоҳлиги вужудга келди. Мил. 2-а.нинг 30-й.ларидан И. Рим, 4-а.дан Византия империялари, 7-а. дан Араб халифалиги қўл остида бўлди. И.да секин-аста араб тили ва ислом дини тарқала бошлади. 11 — 15-а.ларда салибчилар, салжуқийлар, Миср мамлуклари бостириб кирди. 16-а.нинг бошидан 1918 й.гача И. Усмонли турк империяси таркибида бўлди. Мамлакат 1-жаҳон уруши даврида араб қўзғолончи ватанпарварлари томонидан озод қилинди. Сўнг ҳоз. Сурия ҳудуди б-н бирга амир Файсал қўл остига ўтди (1918). 1920 й.дан И. Британия мандатидаги Фаластинга қўшилди. 1921 й. Иордан дарёсининг шарқий қисмида Ҳошимийлар сулоласидан бўлган амир Абдуллоҳ раҳбарлигида Трансиордания амирлиги ташкил топди. Унинг ташқи сиёсати, қуролли кучлари ва иқтисодиёти устидан Англия назорати ўрнатилди. Ҳошимийлар ҳукмронлигини мустаҳкамлайдиган конституция қабул қилинди. 2-жаҳон уруши даврида Трансиордания Буюк Британиянинг Яқин Шарқдаги қарбий таянч майдонига айлантирилди. 1946 й. 25 майда Трансиордания И. номи б-н мустақил давлат, амир Абдуллох. эса унинг подшоҳи деб эълон қилинди. 1948—49 й.лардаги Араб-Исроил уруши натижасида Наблус, Байт-Лаҳм, Қуддуснинг шарқий қисми И.га қўшиб олинди. 1967 й. июнида Исроил-Иор-дания уруши натижасида мамлакатнинг иктисодий жиқатдан энг ривожланган қисми — 6,6 минг км2 ҳудудини Исроил қўшинлари босиб олди. И. — 1955 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатлари 1993 й. 13 фев.да ўрнатилган.
Миллий байрами — 25 май — Мустақиллик куни (1946).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. И. Халқбирлиги демократик партияси, 1991 й.дан ошкора фаолият юрита бошлаган; И. Коммунистик партияси, 1943 й.да тузилган, 1951 й.гача Миллий озодлик лигаси деб номланган; Халқ демократик партияси, 1989 й.да тузилган; Араб социалистик уйғо-ниш партияси (Басе), 1947 й.да ташкил топган, умумараб Баас партиясининг минтақа бўлими; Ислом ҳаракати фронти, 1991 й.да асос солинган. И. касаба уюшмалари умумий федераци-яси, 1954 й.да ташкил топган.
Хўжалиги. И. дунёнинг ривожланаётган мамлакатлари қаторига кириб, иқтисодиёти аста барқарорлашиб бораётган давлатдир. Мамлакат иқтисодий фаолиятида давлат секторининг кулами катта. Лекин, хусусий мулкчилик ҳам кенг ривожланган. Давлат секторига, асосан, соғлиқни сақлаш, таълим, коммунал хизмат, сув ва электр тар-моғи, транспорт, коммуникация ва ирригация тармоклари киради. И. икти-содиётида хизмат кўрсатиш, саноат, қ. х. ва сайёҳлик соҳалари жадал суръатларда ривожланаётир. И. фосфат ва ишқор (поташ), мис ва марганец захираларига ва унчалик йирик бўлмаган нефть конларига эга. Мамлакатда кончилик, энергетика, тўқимачилик саноатлари ривожланган.
Саноати И. иқтисодиётининг муҳим тармокларидан саналади. Мазкур тармоқ ялпи ички маҳсулотнинг 27% ни беради. Мамлакатда саноатнинг кончилик, энергетика, ёқилғи, нефтни қайта ишлаш, кимё, машинасозлик, автомобилсозлик тармоклари ривожланган. Кончилик саноати мамлакат иқтисодиётида муҳим аҳамиятга эга. И. юқори сифатли фосфорит катламларига эга бўлиб, унинг захираси 1,5 млрд. тоннадан ортиқ. Йилига ўртача 6—7 млн. тоннадан кўпроқ (2000 й.да 10 млн. тонна) фосфорит қазиб олинади. И. дунёнинг бу қимматли хом ашёсига эга бўлган 5 асосий давлат қаторидан жой олган. Унинг йирик конлари Аммондан 35 км узоқликда бўлган Русейфа, Ал-Хаса ва Шайдияда жойлашган. Ички бозорда бу маҳсулотга эҳтиёжнинг чекланганлиги сабабли унинг катта шеми экспорт қилинади. Фосфорит экспорти бўйича у дунёда АҚШ ва Маро-кашдан кейин 3-ўринда туради. Мамлакат минерал тузларга ҳам бой. Уларнинг захираси 40,8 млрд. тонна бўлиб, 1,8 млрд. тоннаси калий хлоридга, 6 млрд. тоннаси кальций хлоридга, 11 млрд. тоннаси ош тузига тўғри келади. Шунингдек, бром, магний оксиди ҳам қазиб олинади. И.да мис рудаси (захираси 60 млн. тонна), марганец (захираси 3 млн. тонна), уран (300 минг т), темир рудаси (560 минг т) ҳам бор. Булардан ташқари, унинг ери каолин, гипс, оҳактош, кварцли қумлар, доломит, бентонит, дала шпати конларига ҳам бойдир. Улар, асосан, ички эҳтиёжларга сарфланади ва бир қисми экспорт қилинади. И.да кимё саноати ривожланган. Ақабада маъданли ўғитлар з-ди ишлайди. Йилига 200 минг т фторли алюминий эритадиган, 300 т уран оксиди ишлаб чикарадиган бир неча иншоотлар ҳам мавжуд. Кир ювиш содалари, турли хил совунлар, шам-пунлар ҳамда йилига 7 млн. тоннадан ортиқ цемент ишлаб чиқарилади. Ро-шадия, Азрақ, Ҳолидия, Фуҳейса ва б. жоиларда цемент з-длари мавжуд. Нефть маҳсулотлари з-дларида йилига 4—5 млн. тонна нефть қайта ишланади. Бундай з-дларнинг энг йириги Аз-Заркада жойлашган. Иордан дарёсининг водийси, Ўлик денгиз атрофи, Азрақ, Русейфа, Сархон, Риш каби ҳудудларида бир неча нефть конлари бор.
Металлни қайта ишлаш саноати кейинги йиллардан ривожлана бошлаган. Бир неча арматура з-ди, йилига 10— 12 минг т қувур, 8—10 минг т алюминий маҳсулоти, майда металл буюмлар (мих, болт, ҳалқа кабилар) ишлаб чиқарадиган з-длар бор. И.да совиткич, газ плиталар, аккумуляторлар ишлаб чиқарадиган з-длар, курилиш моллари, мебель корхоналари ишлаб турибди.
И.да дори-дармон, сигарета, кулолчилик буюмлари, пойабзал, тўқимачилик моллари ҳам ишлаб чиқарилади. Йилига ўртача 3,7 млрд. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади.
Қишлоқ хўжалиги И. иқтисо-диётида унчалик юқори мавқега эга эмас. Мамлакат ҳудудининг атиги 5— 6% ҳайдаладиган ерлардир. Бу ерлардан йилига 4 мартагача ҳосил олиш мумкин, бироқ сув танқислиги бунга имкон бермайди. Қ. х. ялпи ички маҳсулотнинг 10% ни ташкил этади. Унда аҳолининг 8—10% машғул. Қ. х. ерлари, асосан, Иордан дарёси бўйлари ва Трансиордания ясеи тепаликлари атрофида жойлашган бўлиб, цитрус ме-валар, олхўри, рлма, шафтоли, карам, бодринг, бақлажон, қовун, помидор, тамаки кабилар етиштирилади. Мамлакатда пахтачилик ривожланган. Чорвачилик оқсоқ тармоқ ҳисобланади. Асосан, қорамол, қўй ва эчки боқилади, бироқ ем-хашакнинг етишмаслиги, яйловларнинг камлиги бу тармоқнинг ривожланишига имкон бермайди.
Транспорти. И.да автомобиль, т. й., сув ва ҳаво транспорти кенг ривожланган. Автомобиль транспортида Аммон—Ақаба, Аммон—Қуддус, Аммон— Дамашқ, Мафрақ— Ироқ чегараси йўналишидаги йўллар муҳим аҳамиятга эга. Автомобиль йўллари уз. — 9 минг км. Т. й. транспортида эса Аммон — Сурия чегараси, Аммон—Алҳоса, Алҳоса— Ақаба, Маон—Раснақаб каби ўнлаб т. й. линиялари мавжуд. Т. й. узунлиги — 600 км га яқин. Сув транспортида мамлакатдаги ягона Ақаба портининг мавқеи катта. Иккита йирик аэропорт — Аммон ва Ақаба аэропортлари мавжуд. Мамлакат ҳудудидан Киркук (Ироқ) — Хайфо (Исроил) ва Даҳрон (Саудия Арабистони) — Сайда (Ливан) нефть қувурлари ўтган.
И. четга асосан фосфат, фосфатли ва калийли ўғитлар, ишқор, цемент, мар-мар, аккумуляторлар, тўқимачилик буюмлари, парафин, лок, бўёқлар, тозалаш моддалари (сода ва совунлар), қандолатчилик маҳсулотлари, мевалар, полиз экинлари, кимёвий моллар чиқаради. Четдан машина, асбоб-ускуна, нефть ва нефть маҳсулотлари, дон, гўшт ва сут маҳсулотлари олади. Уларнинг 15—20% ни буғдой, буғдой уни, шакар, гўшт, сут маҳсулотлари, 10— 15% ни нефть ва нефть маҳсулотлари, 25— 30% ни машина, асбоб-ускуна, электр жиҳозлари ва мебель ташкил этади. И. иқтисодиётида сайёҳлик сал-мокли ўрин эгаллайди. Савдо-сотикдаги мижозлари: Араб давлатлари (асосан, Саудия Арабистони, Ироқ, Ку-вайт), АҚШ, Италия, Япония, Буюк Британия, Германия, Ҳиндистон ва б. Пул бирлиги — иордан динори.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. И.да 6 й.лик бошланғич ва 6 й.лик ўрта таълим бепул ва мажбурийдир. Ўқув юртлари асосан давлатга қарайди. Хусусий мактаблар ҳам мавжуд. Аҳолининг 75% саводли (мустақилликдан илгари 80% саводсиз бўлган). Маорифга ҳар йили мамлакат бюджетининг 8—10% сарфланади. Мамлакатда Аммон ва Ирбид ун-тлари, бир қанча ин-т ва коллежлар бор. Уларда ўқиш пулли. Аммонда и.т.лар кенгаши, Подшоҳлик илмий жамияти, И. араб тили академияси мавжуд. Аммонда ун-т кутубхонаси, Халқ кутубхонаси, археология музейи, Бадиий галерея, Мозаика музейи, Ислом музейи, Халқ музейи ишлайди.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. И.да 1909 й.дан бошлаб газ. чика бошлаган. И.да нашр этиладиган асосий газ. ва жур.лар: «Ал-Ахбор» («Янгиликлар», кундалик газ., 1975 й.дан), «Ахбор ал-Усбуа» («Хафта янгиликлари», ҳафталик газ., 1959 й.дан), «Жордан тайме» («Иордания вақти», инглиз тилидаги кундалик газ., 1975 й.дан), «Ал-Яқза ал-Арабия» («Араб уйгониши», араб тилидаги газ., 1991 й.дан), «Ал-Ақсо» (Қуддусдаги масжиднинг номи, ҳафталик жур., 1970 й. дан), «Нидо ал-Ватан» («Ватан чақи-риғи», ҳафтанома). И. ахборот агентлиги ҳукуматнинг расмий агентлиги бўлиб, 1965 й. ташкил этилган. И. Х°шимийлар Подшоҳлиги радиоэшиттириш ва телекўрсатув хизмати давлатга ка-рашли бўлиб, 1959 й.да ташкил қилинган. Радиоэшиттиришлар араб, инглиз, испан ва иврит тилларида олиб борилади. И. телекўрсатувига 1968 й.да асос солинган.
Адабиёти.И. адабиёти 19-а.гачаумумараб адабиёти таркибида ривожланди. 19-а. охири ва 20-а. бошларида Юсуф Зиёвуддин ал-Холидий, Нахлия Зарриқ, Халил Байдос, Халил ал-Саккокиний ва б.нинг маърифатпарварлик фаолияти кучайди. Биринчи «Адабий жамоа» (тўгараклар)лар пайдо бўлди. Бу даврда истеъдодли публицистлар ети-шиб чикди.
20-а. 1-ярмида Мустафо Вахба ат-Тилл ва Иброҳим Тукан шеъриятда, Нажоти Сидқий прозада миллий озодлик ғояларини ифодаладилар. Искандар алҳури ал-Байтажали асарларида, Муҳаммад ашшарики, Ҳусни Фариз, Муайяд Иброҳим ал-Эроний шеърларида чуқур ижтимоий муаммолар кўтарилди. 2-жаҳон урушидан кейин миллий озодлик ҳаракатига багишланган шеър, хикоя, қиссалар пайдо бўлди. Маҳмуд Сайфиддин ал-Эроний, Исо Аннаури, Муҳаммад Адиб ал-Амирий проза жанрида асарлар ёзишди. Кейинги йилларда Самира Аъзам, Абд ал-Карим ал Карми (Абу Салма), Муин Бсису, Назхат Салом, Исмоил Абд ал-Раҳмон каби ёзувчилар, Фариз ал-Буҳайри, Бурҳониддин ал-Абуший каби шоирлар, Фадва Тукан ва Салма ал-Жауси каби шоирлар лирикада самарали ижод қилдилар.
Меъморлиги ва тасвирий санъати жуда қад. бўлиб, дунёдаги энг кўҳна шаҳарлар ҳам И. ҳудудида жойлашган. Бу ерларда сўнгги палеолит (Килва қояларидаги расмлар), неолит (хом ғиштдан қурилган уйлар ва тош истеҳкомларнинг крлдиклари), энеолит ва жез даврига оид ёдгорликлар (тош саганалар, гувала уйлар, диний иншо-отлар, тоштарошлик, сопол ва зеб-зийнат буюмлари) сакланган. Мил. ав. 4-а.дан эътиборан Филаделфия (ҳоз. Аммон), Герас (ҳоз. Жераш) ш.ларини лойиҳалаш ва қуришда қад. меъморлик ва тасвирий санъат анъаналарига суянилди. Мил. ав. 9-а.га оид меъморий ва тасвирий санъат ёдгорликлари бу ўлкада Миср, Бобил, Оссурия мада-ниятининг таъсири кучли бўлганини кўрсатади. Рим хукмронлиги даврида улуғвор эхром, театрлар, Византия ҳук-мронлиги даврида черков, монастирлар қурилган, кошинкорлик санъати авж олган. Ислом дини тарқалиши муносабати б-н маежидлар қурилди, эски ибодатхоналар маежидларга айлантирилди (Қуббат ас-Сахра, ал-Ақсо мас-жиди ва б.). 8-а.да Мшатта, Хирбет ал-Мафжар, Кусайр-Амра каби ҳашаматли саройлар барпо этилди. Умавийлар ҳукмронлиги даврида иморатларни қадама нақшлар б-н безаш ва турли суратлар чизиш удум бўлди. 12—14-а. ларга оид қалъалар, қўрғонлар сақланиб қолган. И.да 20-а.дан замонавий маъмурий ва жамоат бинолари курила бошлади.
Тасвирий санъат унча ривож топмаган. Халқ санъатида бадиий матолар, кашта, гилам, гулдор газламалар, сопол, чарм, ёғоч буюмлар тайёрлаш ривожланган.
Ўзбекистон — И. муносабатлари. Ўзбекистон Республикаси б-н И. ўртасида дипломатия муносабатлари ўрна-тилгач, сиёсий, иқтисодий, маданий ҳамкорлик ривожлана бошлади. 1993 й. фев.да И. шаҳзодасининг Ўзбекистонга ташрифи ва 1996 й.да ЎзР Ташқи ишлар ва Ташқи иқтисодий алоқалар вазирликлари делегацияларининг И.га расмий ташрифи чоғида савдо ва иқтисодий ҳамкорлик, самолётлар қатнови тўғрисидаги битимлар имзоланди. 1994 й.дан икки мамлакат ўртасида савдо-сотиқ алоқалари бошланди. 2000 й.да ЎзР б-н И. ўртасидаги товар айланмаси 13,7 минг АҚШ долларини ташкил қилди.
И.дан Ўзбекистонга ёғ ва мой, қанд-шакар, какао, кандолат ва сабзавот маҳсулотлари, қора ва рангли металлар ва улардан тайёрланган буюмлар, оптика асбоблари, мебель ва ш. к. келтирилади. Ўзбекистон томони турли хизматлар кўрсатади. ЎзРда И. сармоядорлари иштирокидаги 14 корхона фа-олият кўрсатаётир, шундан 6 таси қўшма корхона, 8 таси 100% иордан инвестицияси бўлган корхонадир. И.нинг «Глобал Бизнес» компанияси ЎзРда ўз ваколатхонасини очган ва илғор технологиялар маркетинги, савдо-сотиқ ҳамда маслаҳат хизмати кўрсатиш б-н шуғулланади.
1996 й.да Тошкентда И. мақсулотлари кўргазмаси ўтказилди. Унда И.нинг кўпгина ширкатлари ва ишбилармонлари қатнашди.
Тошкент олий мактабларида ўнлаб иордан талабалари ўқимоқда. Подшоҳликнинг кўпгина фуқаролари ЎзРда фан номзоди диссертациясини ёклаб кетган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.