Iosif Vissarionoviç Stalin

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 588–589-b. — ziyouz.com

Stalin Iosif Vissarionoviç STALIN (Jugaşvili) Iosif Vissarionoviç (laqabi — Koba, Coco va b.) (1878, Gruziyaning Gori ş. — 1953.5.3, Moskva) — SSSRning mustabid hukmdori. Etikdöz oilasida tuğilgan. Gori diniy bilim yurtini tugatgaç (1894), Tiflis diniy seminariyasida öqigan (inqilobiy faoliyati uçun 1899 y. haydalgan). 1898 y. RSDRP tarkibidagi Gruziya «Mesamedasi» sotsialdemokratik taşkilotiga kirgan. 1902—13 y.larda 6 marta qamaldi, surgun qilindi, 4 marta qamoq va surgundan qoçdi. 1903 y.dan bolşeviklarga qöşildi. 1907 y.da RSDRP Boku komitetining rahbarlaridan biri. V. I. Lenin tarafdori, uning taşabbusi bilan 1912 y.da RSDRP MK va MK Rus byurosiga kooptatsiya qilingan (sirtdan kiritilgan). 1917 y. «Pravda» gaz. taxrir hay'ati, RSDRP (b) MK Siyosiy byurosi, Harbiyinqilobiy markaz a'zosi. 1917— 22 y.larda millatlar işi böyiça xalq komissari, ayni vaktda 1919—22 y.larda davlat nazorati xalq komissari, 1918 y.dan Rossiya Harbiy inqilobiy kengaşi a'zosi. 1922—53 y.lar partiya MK boş kotibi.

20y.larda partiya va davlatda yetakçi böliş uçun kuraş davomida, partiya apparati va siyosiy fitnalardan foydalanib, partiyaga boş bölib oldi va mamlakatda mustabid rejimni örnatdi. Mamlakatni jadal industrlaştiriş va majburiy kollektivlaştiriş siyosatini ötkazdi. 20y.larning oxiri — 30y.larda haqiqiy va gumon qilingan raqiblarini yöq kildi. Ommaviy terror taşabbuskori böldi. 30y.larning oxiridan faşistlar Germaniyasi bilan yakinlaşiş siyosatini tutdi [q. SovetGerman bitimlari (1939)], bu hol 2-jahon uruşida xalqfojiasiga olib keldi. 1941 y.dan SSSRXKS (Ministrlar Soveti) raisi. Uruş yillarida S. Davlat Mudofaa komiteti raisi, Mudofaa xalq, komissari, Oliy Boş kömondon. 1946—47 y.larda SSSR Qurolli kuçlari vaziri. Sovet Ittifoqi Marşali (1943), generalissimus (1945). Uruş yillarida S. AQŞ prezidenti F.D. Ruzvelt va Buyuk Britaniya boş vaziri U. Çerçill bilan birga gitlerçilarga qarşi xarbiy ittifoq (koalitsiya) tuzdi. Uruş tugagandan söng u «jahrn sotsialistax tizimi»ni yaratişning ğoyaviy rahnomasi va amaliyotçisi bölib qoldi, bu hol «sovuq uruş» hamda SSSR bilan AQŞ örtasidagi harbiy-siyosiy qaramaqarşilikni keltirib çiqargan va qurollaniş poygasini kuçaytirgan.

«Marksizm va milliy masala» (1912), «Oktyabr revolyutsiyasi va rus kommunistlarining taktikasi» (1924), «Leninizm asoslari töğrisida» (1924), «Buyuk buriliş yili» (1929). «Dialektik va tarixiy materializm töğrisida» (1938), «Marksizm va tilşunoslik masalalari» (1950) va b. asarlarida öz siyosatini nazariy asoslaşga uringan. S. tiriklik çoğida, xuddi Lenin singari uning karaşlari mutlaqlaştirildi, faoliyati va şaxsiy hayoti ilohiylaştirildi. KPSSning 20syezdi (1956)da N.S. Xruşçyov S. şaxsiga siğinişni va uning faoliyatini keskin krraladi. Keyinçalik mamlakatning kommun istik rahbarlari S.ni siyosiy reabilitatsiya kilişga bir neça bor urindilar.

S. öz siyosiy faoliyatida Turkiston va Özbekistonda sotsializm asoslarini zöravonlik bilan joriy etiş yöllarini qöllagan. Buxoro boskinitl amalga oşiriş uçun harbiy işlar xalq komissari L. D. Trotskiyga «Frunze retseptiga köra zörlik bilan harakat qiling», deb tayinlagan (1920 y. avg.). Turkiston ASSR rahbarlarini «bosmaçilik»ka qarşi murosasiz kuraş olib bormaganlikda ayblagan. Keyinçalik A. Ikromov, F. Xöjayev, S. Segizboyev, boşqa davlat va jamoat arboblari S.ning körsatmasi bilan qatağon qilingan. Jasadi dastlab Moskva Qizil maydonidagi mavzoleyga (V.I. Lenin yoniga) qöyilgan. KPSS 22syezdi qarori bilan esa mavzoley orqasiga dafn etilgan (1961 y.noyab.).

Ad.: Rejim liçnoy vlasti Stalina. K istorii formirovaniya, M., 1989; Istoriya i stalinizm, M., 1991; Özbekistonning yangi tarixi. 2kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СТАЛИН (Жугашвили) Иосиф Виссарионович (лақаби — Коба, Coco ва б.) (1878, Грузиянинг Гори ш. — 1953.5.3, Москва) — СССРнинг мустабид ҳукмдори. Этикдўз оиласида туғилган. Гори диний билим юртини тугатгач (1894), Тифлис диний семинариясида ўқиган (инқилобий фаолияти учун 1899 й. ҳайдалган). 1898 й. РСДРП таркибидаги Грузия «Месамедаси» социалдемократик ташкилотига кирган. 1902—13 й.ларда 6 марта қамалди, сургун қилинди, 4 марта қамоқ ва сургундан қочди. 1903 й.дан большевикларга қўшилди. 1907 й.да РСДРП Боку комитетининг раҳбарларидан бири. В. И. Ленин тарафдори, унинг ташаббуси билан 1912 й.да РСДРП МК ва МК Рус бюросига кооптация қилинган (сиртдан киритилган). 1917 й. «Правда» газ. тахрир ҳайъати, РСДРП (б) МК Сиёсий бюроси, Ҳарбийинқилобий марказ аъзоси. 1917— 22 й.ларда миллатлар иши бўйича халқ комиссари, айни вактда 1919—22 й.ларда давлат назорати халқ комиссари, 1918 й.дан Россия Ҳарбий инқилобий кенгаши аъзоси. 1922—53 й.лар партия МК бош котиби.

20й.ларда партия ва давлатда етакчи бўлиш учун кураш давомида, партия аппарати ва сиёсий фитналардан фойдаланиб, партияга бош бўлиб олди ва мамлакатда мустабид режимни ўрнатди. Мамлакатни жадал индустрлаштириш ва мажбурий коллективлаштириш сиёсатини ўтказди. 20й.ларнинг охири — 30й.ларда ҳақиқий ва гумон қилинган рақибларини йўқ килди. Оммавий террор ташаббускори бўлди. 30й.ларнинг охиридан фашистлар Германияси билан якинлашиш сиёсатини тутди [қ. СоветГерман битимлари (1939)], бу ҳол 2-жаҳон урушида халқфожиасига олиб келди. 1941 й.дан СССРХКС (Министрлар Совети) раиси. Уруш йилларида С. Давлат Мудофаа комитети раиси, Мудофаа халқ, комиссари, Олий Бош кўмондон. 1946—47 й.ларда СССР Қуролли кучлари вазири. Совет Иттифоқи Mapшали (1943), генералиссимус (1945). Уруш йилларида С. АҚШ президенти Ф.Д. Рузвельт ва Буюк Британия бош вазири У. Черчилл билан бирга гитлерчиларга қарши харбий иттифоқ (коалиция) тузди. Уруш тугагандан сўнг у «жаҳрн социалистах тизими»ни яратишнинг ғоявий раҳномаси ва амалиётчиси бўлиб қолди, бу ҳол «совуқ уруш» ҳамда СССР билан АҚШ ўртасидаги ҳарбий-сиёсий қарамақаршиликни келтириб чиқарган ва қуролланиш пойгасини кучайтирган.

«Марксизм ва миллий масала» (1912), «Октябрь революцияси ва рус коммунистларининг тактикаси» (1924), «Ленинизм асослари тўғрисида» (1924), «Буюк бурилиш йили» (1929). «Диалектик ва тарихий материализм тўғрисида» (1938), «Марксизм ва тилшунослик масалалари» (1950) ва б. асарларида ўз сиёсатини назарий асослашга уринган. С. тириклик чоғида, худди Ленин сингари унинг карашлари мутлақлаштирилди, фаолияти ва шахсий ҳаёти илоҳийлаштирилди. КПССнинг 20съезди (1956)да Н.С. Хрушчёв С. шахсига сиғинишни ва унинг фаолиятини кескин крралади. Кейинчалик мамлакатнинг коммун истик раҳбарлари С.ни сиёсий реабилитация килишга бир неча бор уриндилар.

С. ўз сиёсий фаолиятида Туркистон ва Ўзбекистонда социализм асосларини зўравонлик билан жорий этиш йўлларини қўллаган. Бухоро боскинитл амалга ошириш учун ҳарбий ишлар халқ комиссари Л. Д. Троцкийга «Фрунзе рецептига кўра зўрлик билан ҳаракат қилинг», деб тайинлаган (1920 й. авг.). Туркистон АССР раҳбарларини «босмачилик»ка қарши муросасиз кураш олиб бормаганликда айблаган. Кейинчалик А. Икромов, Ф. Хўжаев, С. Сегизбоев, бошқа давлат ва жамоат арбоблари С.нинг кўрсатмаси билан қатағон қилинган. Жасади дастлаб Москва Қизил майдонидаги мавзолейга (В.И. Ленин ёнига) қўйилган. КПСС 22съезди қарори билан эса мавзолей орқасига дафн этилган (1961 й.нояб.).

Ад.: Режим личной власти Сталина. К истории формирования, М., 1989; История и сталинизм, М., 1991; Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.