Ipak kurti tuxumi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 261–262-b. — ziyouz.com
Ipak kurti tuxumi IPAK KURTI TUXUMI, qurt tuxum — ipak kurti kapalaklari tuxumi. Tuxum ipak qurti tuxumdonida şakllana borib, asosan, ğumbak organizmida rivojlanadi. I. q. t. loviya şaklida, yarim tiniq qobiq (pöçoq)qa öralgan. Kobikda juda köp mayda te-şikçalar bölib, ular orqali embrion nafas oladi. Yangi qöyilgan tuxumning rangi oç sariq bölib, 2—3 keça-kunduz davomida oç sariq rangdan puşti rangga, söngra qizğiş-qönğir rangga va nixryat, bözkulrang tusga kiradi. Tuxum rangining bunday özgarib turişi uning ösibrivojlanayotganligi, hayot jarayonlarining davom etayotgani belgisidir. Tuxum xorion deb ataladigan qattiq qobiq (pöstloq) b-n qoplangan, qobiqning qalinligi ipak qurti zotlariga qarab 20—60 mikron böladi. Tuxumning uçki tomonidagi maxsus quvurça (mikropil nayça deb ham ataladi) orqali tuxum içiga spermatozoid kiradi.
Otalanmagan (erkak kapalak b-n qöşilmagan) tuxumlarning rangi sariq böladi, keyinroq borib bu tuxumlar qurib qoladi. Tuxumlarning vazni ipak qurtining zotiga, tuxum taşlaş muddatiga, voltinligiga, ya'ni bir yilda neçta avlod berişiga va qurt boqiş şaroitiga boğliqdir. Yuksak agrotexnika qoidalariga rioya qilinib boqilgan ipak qurti tuxumlarining böyi 1,4— 1,5 mm, eni 1,1 — 1,2 mm, massasi esa 0,525—0,670 mg ga yaqin böladi. Soliştirma oğirligi 1,08 g. 1500—2000 tuxum 1 g keladi. Özbekistonda ipak qurti zoti va duragaylari bir quti tuxumlari vazni 29 g (ayrim mamlakatlar, mas, Rossiyada 25 g) qilib belgilangan. Uruğlangan tuxumda 2—3 kunda embrion va pigmentli seroz qobiq (parda) hosil böladi, bunda tuxum kökiş-kulrang tusga kiradi (uruğlanmagan tuxum oqişligiça qolib qovjiraydi). Embrionning dia-pauza davri 2 bosqiçda ötadi: 1-bosqiçda embrionning (yoz va kuz mobay-nida) nafas olişi susayib, unga haroratning ortişi ta'sir etmaydi; 2-bosqiçda (qiş va bahor mobaynida) embrionga qarorat ta'sir eta boşlab, uning nafas olişi kuçayadi, rivojlaniş qobiliyati tiklanadi. I. q. t. bahorda tut bargi yetilişini hisobga olgan holda maxsus inkubatoriyalarda oçiriladi (q. Ipak qurti tuxumi in~ kubatsiyasi). Takroriy qurt boqiş uçun diapauzani bartaraf etiş maqsadida tuxumga xlorid kislota eritmasi b-n işlov beriladi.
Yoqubboy Akijikov!
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИПАК КУРТИ ТУХУМИ, қурт тухум — ипак курти капалаклари тухуми. Тухум ипак қурти тухумдонида шакллана бориб, асосан, ғумбак организмида ривожланади. И. қ. т. ловия шаклида, ярим тиниқ қобиқ (пўчоқ)қа ўралган. Кобикда жуда кўп майда те-шикчалар бўлиб, улар орқали эмбрион нафас олади. Янги қўйилган тухумнинг ранги оч сариқ бўлиб, 2—3 кеча-кундуз давомида оч сариқ рангдан пушти рангга, сўнгра қизғиш-қўнғир рангга ва нихрят, бўзкулранг тусга киради. Тухум рангининг бундай ўзгариб туриши унинг ўсибривожланаётганлиги, ҳаёт жараёнларининг давом этаётгани белгисидир. Тухум хорион деб аталадиган қаттиқ қобиқ (пўстлоқ) б-н қопланган, қобиқнинг қалинлиги ипак қурти зотларига қараб 20—60 микрон бўлади. Тухумнинг учки томонидаги махсус қувурча (микропил найча деб ҳам аталади) орқали тухум ичига сперматозоид киради.
Оталанмаган (эркак капалак б-н қўшилмаган) тухумларнинг ранги сариқ бўлади, кейинроқ бориб бу тухумлар қуриб қолади. Тухумларнинг вазни ипак қуртининг зотига, тухум ташлаш муддатига, вольтинлигига, яъни бир йилда нечта авлод беришига ва қурт боқиш шароитига боғлиқдир. Юксак агротехника қоидаларига риоя қилиниб боқилган ипак қурти тухумларининг бўйи 1,4— 1,5 мм, эни 1,1 — 1,2 мм, массаси эса 0,525—0,670 мг га яқин бўлади. Солиштирма оғирлиги 1,08 г. 1500—2000 тухум 1 г келади. Ўзбекистонда ипак қурти зоти ва дурагайлари бир қути тухумлари вазни 29 г (айрим мамлакатлар, мас, Россияда 25 г) қилиб белгиланган. Уруғланган тухумда 2—3 кунда эмбрион ва пигментли сероз қобиқ (парда) ҳосил бўлади, бунда тухум кўкиш-кулранг тусга киради (уруғланмаган тухум оқишлигича қолиб қовжирайди). Эмбрионнинг диа-пауза даври 2 босқичда ўтади: 1-босқичда эмбрионнинг (ёз ва куз мобай-нида) нафас олиши сусайиб, унга ҳароратнинг ортиши таъсир этмайди; 2-босқичда (қиш ва баҳор мобайнида) эмбрионга қарорат таъсир эта бошлаб, унинг нафас олиши кучаяди, ривожланиш қобилияти тикланади. И. қ. т. баҳорда тут барги етилишини ҳисобга олган ҳолда махсус инкубаторияларда очирилади (қ. Ипак қурти тухуми ин~ кубацияси). Такрорий қурт боқиш учун диапаузани бартараф этиш мақсадида тухумга хлорид кислота эритмаси б-н ишлов берилади.
Ёқуббой Акижиков!
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.