Iqlim mavsumlari

Iqlim mavsumlari - yilning iqlim xususiyatlari böyiça bölinadigan qismlari. I.m. va ularning davomiyligi yer şarining turli r-nlarida turliça bölgan. Namlik bir tekis, t-ra amplitudasi kiçik ekvator mintaqasida yilni I.m.ga ajratişga hojat yöq. Yoğinlarning yillik özgarişi yaqqol ifodalangan subekvatorial mintaqalar quruq va yoğinli I.m.ga ajratiladi. Mussonli tropiklarda quruq qiş va namli yozdan taşqari, mussonlar almaşinuvida qisqa ötiş mavsumlariga ham ajratiladi, bunda yozgi musson boşlanişi oldidagi bahor köpçilik hollarda yozga qaraganda iliqroq keladi. Örta kengliklarda, xususan, Özbekistonda 4 ta mustaqil mavsum (bahor, yoz, kuz, qiş) yaxşi ifodalangan. Qutb r-nlarida bahor va kuz qisqa ötiş mavsumlariga aylanadi.

Tropik mintaqalarda (şim. va jan. tropiklar oraliğida) Quyoş yilda 2 marta zenitda böladi: ekvatorda kun-duz davomiyligi butun yil davomida 12 soatga teng, tropik mintaqalarda esa 11 — 13 soatgaça oraliqda özgaradi. Tropik mintaqada atmosferaning yuqori çegarasiga keladigan quyoş radiatsiyasining yil davomidagi oqimi kiçik amplitudali özgaradi va ikki-ta maksimumga erişadi. Örta mintaqalarda atmosfera yuqori çegarasida gorizontal yuzaga keluvçi quyoş radiatsiyasi oqimi tropikdagi oqimdan kam farqlanadi: Quyoşning kiçik balandligi kunduzning uzoq davomiyligi qisobiga qoplanadi. Ammo, qişda radiatsiya oqimi qutb tomon kenglik böyiça tez kamayib boradi. Qutbiy kengliklarda kunduzlarning uzoq davomiyligi tufayli yozgi radiatsiya oqimi yetarliça katta. Yozgi quyoş tik turişi kunida qutbda gorizontal yuzaga keluvçi radiatsiya hatto ekvatorga qaraganda köproq. Biroq qutbda kişki yarim yillikda radiatsiya oqimi umuman kuzatilmaydi.

Yöldoş Toğaymurodov.