Iqlimga moslaşiş
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 464–466-b. — ziyouz.com
Iqlimga moslaşiş IQLIMGA MOSLAŞIŞ, iqlimlaştiriş — organizmlarning yangi hayot şaroitiga moslanişi va rivojlanişning barça bosqiçlarini ötab, yaşovçan avlod berişi. I.m. deganda organizmning faqat boşqa iqlim şaroitiga emas, balki yangi biotsenozta moslaşişi ham tuşuniladi. I.m. 2 yöl b-n boradi: 1) organizmlarda moddalar almaşinuvining özgarişi, bun-day özgariş (modifikatsiya) avlodga ötmaydi va organizmdagi reaksiya nor-masi b-n çeklanadi. Modifikatsiyada populyatsiya yoki turning genetik strukturasi özgarmaydi; 2) turning genetik strukturasi özgarişi (haqiqiy I.m.). Turning genetik strukturasini belgilovçi va I.m.ga sababçi omil tabiiy tanlanişdmr. Organizmlar yangi hudud yoki joyga köçirilganda yoki yaşaş şaroiti özgarganda (mas, örmon daraxtlari kesilganda, çöllarga suv çiqarilganda yoki botqoqlik quritilganda) I.m. yuz beradi. Bunday hollarda ba'zi organizmlar boşqa joyga ötadi yoki nobud böladi, boşqalari esa yangi şaroitga moslaşadi, ya'ni iqlimlaşadi. I.m. odamga ham xos. Odamlar ilgari özlari yaşagan joylaridan mutlaqo boşqa hududlarga köçib ötib, unga faol ravişda moslaşadilar, ya'ni adaptatsiya yuz beradi.
Ösimliklarda I.m. Yangi şaroitda normal rivojlanib, hayotçan nasl qoldiradigan ösimliklarni iqlimlaşgan deb hisoblaş mumkin. I.m.ga oid nazariya va amaliyotning rivojlanişida Ç. Darvin, I. V. Miçurin va N. I. Vavilovparnit ilmiy asarlari muhim ahamiyatga ega.
I.m. hamma vaqt ösimliklarning yaşaş areapinn kengaytiradi. Ösimliklarni iqlimlaştiriş xalq xöjaligining muhim masalalaridan biri hisoblanadi. Ösimliklarning I.m.da iqlim omillari (havo harorati va namligi, yoğinlar miqsori va taqsimoti, yoruğlik rejimi va b.), tuproq tiplari va uning mikroflorasi, şuningdek, ösimlikning öz xususiyatlari asosiy örinda turadi. Ösimliklarning I.m.da geografik va sistematik uzok, şakllarni duragaylaş, yovvoyi turlar b-n çatiştiriş, takroriy avlodlarni östirişdan foydalaniladi. Şuningdek, çidamli payvandtaglarga ulaş, suğoriş va öğitlar soliş, ösişni boşqaruvçi moddalardan foydalaniş qöllaniladi.
Qişloq xöjaligida I.m. biron bir ekinni ilgari ösmagan yangi hududlarga köçiriş b-n boğliq. Mac, dehqonçilik amaliyotida ğalla ekinlarini iqlimlaştiriş ming yillardan beri
davom etib keladi. I.m. tufayli gilos, örik, tok, çoy, sitrus mevalar, evkalipt, bambuk va b. yangi mintaqalarda ekiladigan böldi. Yoki ğöza yangi şaroitlar va kişilarning ehtiyojiga moslaştirilişi tufayli özgaça iqlim şaroitiga ega bölgan r-nlarga tarqalgan. Ğözani madaniylaştiriş va ularni dastlabki tarqalgan arealidan tropiklarning yuqori toğli zonalari hamda şim. kengliklarga tarqalişida evolyutsiyaning asosiy yönalişi ğözaning hayot siklini qisqartiriş va uning tezpişar turlarini ajratib olişdan iborat bölgan. Dunyo böyiça ğöza ekiladigan mintaqa 44° şim. kenglikdan (Özbekiston) 35° jan. kenglikkaça (Avstraliya) joylaşgan. Örta Osiyoning ğöza mintaqasi dunyo böyiça eng şim. hisoblanib, u 37° b-n 44° şim. kenglik oraliğida joylaşgan (u hatto 1957 y.da 47° kenglikkaça borgan).
I.m.jarayoni ösimliklar seleksiyasida, ayniqsa, boşqa mintaqalardan keltirilgan formalardan dastlabki material sifatida foydalanilganda katta rol öynaydi. Ösimliklarni introduksiya qiliş va iqlimlaştiriş böyiça botanika boglari va introduksiya parvarişxonalari katta işlar olib boradi.
Hayvonlarda I.m.da yaşaş muhitining iqlim şaroitlaridan taşqari ozuqa, mavsumiy yaşaş makoni böyiça raqobatning borligi, şuningdek, yirtqiçlar va kasallik qözğatuvçilar kabi omillar muhim örinda turadi. Odatda, yangi muxitda jiddiy ra-qobatçilari bölmagan turlar tez köpayadi. Özbekistonda ondatra, amerika kora kuzani (norka), Xitoydan keltirilgan döng peşona, oq amur, tarğil döng peşona kabi baliq turlari muvaffa-qiyatli iqlimlaştirildi.
Xonakilaştirişning uzoq va mu-rakkab jarayonidan ötgan uy hayvonlarining I.m.da tabiiy omillardan taşqari xöjalik omillari (ozuqa tarki-bi, saklaş va parvarişlaş, kasalliklarning oldini oliş, naslçilik işlari) muhim örinda turadi. Özbekistonda şvits, simmental (Şveysariya), golland (Gollandiya) qoramol zotlari, angor eçkisi (AQŞ, Texas), Şarqiy Yevropa, Afrika (JAR) da qoraköl qöy zotlari muvaffaqiyatli iqlimlaştirilgan. Boşqa joylardan keltirib, iqlimlaştirilgan hayvonlar zotlarini mahalliy jaydari kramol zotlari bilan çatiştirib, yuqori mahsuldor qizil çöl, qora-ola zotlarining Özbekiston tiplari, serjun Özbekiston eçki zoti yaratildi.
Haşarotlarda I. m. dastlabki tarqalgan areali çegarasidagi şaroitlar özgarganda kuzatiladi va tabiiy yoki sun'iy yöl b-n keçadi. Haşarotlarning I.m. iqlimlaşgan haşarotlarning yoppasiga köpayişi b-n birga borişi mumkin. Özbekistonga tasodifan kelib qolgan va mahalliy şaro-itda iqlimlaşgan, hozirgi kunda ğözaga va b. ekinlarga juda katta zarar keltirayotgan haşarotlar jumlasiga qonli bit (Eriosoma lanigerum Haus.), komstok qurt (Pseudococcus comstocki Kuw.), kaliforniya qalqondori (Diaspidiotus perniosus Comst.) va b. kiradi.
Özbekistonda q.x. zararkunandalarining tabiiy kuşandalari bölgan foydali haşarotlar va kanalar (entomofaglar va akarifaglar)şh introduksiyalaş hamda iqlimlaştirişga jiddiy ahamiyat beriladi. Ana şu maqsadda ma'lum tur, odatda, bir turga oid haşarot hisobiga yaşaydigan entomofag va akarifaglardan zararkunanda haşarotlarning sonini tartibga solib turişda foydalaniş yaxşi natija beradi.
Özbekistonda qonli bitga qarşi kuraşişda foydali haşarotlardan biri bölgan va respublikaga 1931 y.da keltirilgan afelinus (Aphelinus mali Hald.), komstok çervetsiga qarşi 1947 y.da keltirilgan psedafikus (Pseu-dophycus malinus Gah.) har tomonlama örganilgan, mahalliy şaroitga iqlimlaştirilgan va ular muvaffaqi-yatli qöllanilmoqda. Qozoğistonda esa mevali daraxtlarda şiraning mahalliy turlariga qarşi kuraşda Uzoq Şarq xarmoniyasidan, terak parvona-siga qarşi kuraşda Uzoq Şarqdan keltirilgan yirtqiç mirabilis qön-ğizi (Aiolocaria mirabilis)fl aH foydalanilmoqda.
Ad.: Konstantinov N. N., Morfologo-fiziologiçeskiye osnovi ontogeneza i filogeneza xlopçatnika, M.; 1967; Bondare n ko N. V., Biologiçeskaya zaşita rasteniy, L., 1978; Belolipov I. V., Introduksiya travyanistix rasteniy prirodnoy flori Sredney Azii, T., 1989.
Fayzulla Hojiyev, Zohid Odilov, Sulton Alimuhamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИҚЛИМГА МОСЛАШИШ, иқлимлаштириш — организмларнинг янги ҳаёт шароитига мосланиши ва ривожланишнинг барча босқичларини ўтаб, яшовчан авлод бериши. И.м. деганда организмнинг фақат бошқа иқлим шароитига эмас, балки янги биоценозта мослашиши ҳам тушунилади. И.м. 2 йўл б-н боради: 1) организмларда моддалар алмашинувининг ўзгариши, бун-дай ўзгариш (модификация) авлодга ўтмайди ва организмдаги реакция нор-маси б-н чекланади. Модификацияда популяция ёки турнинг генетик структураси ўзгармайди; 2) турнинг генетик структураси ўзгариши (ҳақиқий И.м.). Турнинг генетик структурасини белгиловчи ва И.м.га сабабчи омил табиий танланишдмр. Организмлар янги ҳудуд ёки жойга кўчирилганда ёки яшаш шароити ўзгарганда (мас, ўрмон дарахтлари кесилганда, чўлларга сув чиқарилганда ёки ботқоқлик қуритилганда) И.м. юз беради. Бундай ҳолларда баъзи организмлар бошқа жойга ўтади ёки нобуд бўлади, бошқалари эса янги шароитга мослашади, яъни иқлимлашади. И.м. одамга ҳам хос. Одамлар илгари ўзлари яшаган жойларидан мутлақо бошқа ҳудудларга кўчиб ўтиб, унга фаол равишда мослашадилар, яъни адаптация юз беради.
Ўсимликларда И.м. Янги шароитда нормал ривожланиб, ҳаётчан насл қолдирадиган ўсимликларни иқлимлашган деб ҳисоблаш мумкин. И.м.га оид назария ва амалиётнинг ривожланишида Ч. Дарвин, И. В. Мичурин ва Н. И. Вавиловпарнит илмий асарлари муҳим аҳамиятга эга.
И.м. ҳамма вақт ўсимликларнинг яшаш ареапинн кенгайтиради. Ўсимликларни иқлимлаштириш халқ хўжалигининг муҳим масалаларидан бири ҳисобланади. Ўсимликларнинг И.м.да иқлим омиллари (ҳаво ҳарорати ва намлиги, ёғинлар миқцори ва тақсимоти, ёруғлик режими ва б.), тупроқ типлари ва унинг микрофлораси, шунингдек, ўсимликнинг ўз хусусиятлари асосий ўринда туради. Ўсимликларнинг И.м.да географик ва систематик узок, шаклларни дурагайлаш, ёввойи турлар б-н чатиштириш, такрорий авлодларни ўстиришдан фойдаланилади. Шунингдек, чидамли пайвандтагларга улаш, суғориш ва ўғитлар солиш, ўсишни бошқарувчи моддалардан фойдаланиш қўлланилади.
Қишлоқ хўжалигида И.м. бирон бир экинни илгари ўсмаган янги ҳудудларга кўчириш б-н боғлиқ. Mac, деҳқончилик амалиётида ғалла экинларини иқлимлаштириш минг йиллардан бери
давом этиб келади. И.м. туфайли гилос, ўрик, ток, чой, цитрус мевалар, эвкалипт, бамбук ва б. янги минтақаларда экиладиган бўлди. Ёки ғўза янги шароитлар ва кишиларнинг эҳтиёжига мослаштирилиши туфайли ўзгача иқлим шароитига эга бўлган р-нларга тарқалган. Ғўзани маданийлаштириш ва уларни дастлабки тарқалган ареалидан тропикларнинг юқори тоғли зоналари ҳамда шим. кенгликларга тарқалишида эволюциянинг асосий йўналиши ғўзанинг ҳаёт циклини қисқартириш ва унинг тезпишар турларини ажратиб олишдан иборат бўлган. Дунё бўйича ғўза экиладиган минтақа 44° шим. кенгликдан (Ўзбекистон) 35° жан. кенгликкача (Австралия) жойлашган. Ўрта Осиёнинг ғўза минтақаси дунё бўйича энг шим. ҳисобланиб, у 37° б-н 44° шим. кенглик оралиғида жойлашган (у ҳатто 1957 й.да 47° кенгликкача борган).
И.м.жараёни ўсимликлар селекциясида, айниқса, бошқа минтақалардан келтирилган формалардан дастлабки материал сифатида фойдаланилганда катта роль ўйнайди. Ўсимликларни интродукция қилиш ва иқлимлаштириш бўйича ботаника боглари ва интродукция парваришхоналари катта ишлар олиб боради.
Ҳайвонларда И.м.да яшаш муҳитининг иқлим шароитларидан ташқари озуқа, мавсумий яшаш макони бўйича рақобатнинг борлиги, шунингдек, йиртқичлар ва касаллик қўзғатувчилар каби омиллар муҳим ўринда туради. Одатда, янги мухитда жиддий ра-қобатчилари бўлмаган турлар тез кўпаяди. Ўзбекистонда ондатра, америка кора кузани (норка), Хитойдан келтирилган дўнг пешона, оқ амур, тарғил дўнг пешона каби балиқ турлари муваффа-қиятли иқлимлаштирилди.
Хонакилаштиришнинг узоқ ва му-раккаб жараёнидан ўтган уй ҳайвонларининг И.м.да табиий омиллардан ташқари хўжалик омиллари (озуқа тарки-би, саклаш ва парваришлаш, касалликларнинг олдини олиш, наслчилик ишлари) муҳим ўринда туради. Ўзбекистонда швиц, симментал (Швейцария), голланд (Голландия) қорамол зотлари, ангор эчкиси (АҚШ, Техас), Шарқий Европа, Африка (ЖАР) да қоракўл қўй зотлари муваффақиятли иқлимлаштирилган. Бошқа жойлардан келтириб, иқлимлаштирилган ҳайвонлар зотларини маҳаллий жайдари крамол зотлари билан чатиштириб, юқори маҳсулдор қизил чўл, қора-ола зотларининг Ўзбекистон типлари, сержун Ўзбекистон эчки зоти яратилди.
Ҳашаротларда И. м. дастлабки тарқалган ареали чегарасидаги шароитлар ўзгарганда кузатилади ва табиий ёки сунъий йўл б-н кечади. Ҳашаротларнинг И.м. иқлимлашган ҳашаротларнинг ёппасига кўпайиши б-н бирга бориши мумкин. Ўзбекистонга тасодифан келиб қолган ва маҳаллий шаро-итда иқлимлашган, ҳозирги кунда ғўзага ва б. экинларга жуда катта зарар келтираётган ҳашаротлар жумласига қонли бит (Eriosoma lanigerum Haus.), комсток қурт (Pseudococcus comstocki Kuw.), калифорния қалқондори (Diaspidiotus perniosus Comst.) ва б. киради.
Ўзбекистонда қ.х. зараркунандаларининг табиий кушандалари бўлган фойдали ҳашаротлар ва каналар (энтомофаглар ва акарифаглар)шҳ интродукциялаш ҳамда иқлимлаштиришга жиддий аҳамият берилади. Ана шу мақсадда маълум тур, одатда, бир турга оид ҳашарот ҳисобига яшайдиган энтомофаг ва акарифаглардан зараркунанда ҳашаротларнинг сонини тартибга солиб туришда фойдаланиш яхши натижа беради.
Ўзбекистонда қонли битга қарши курашишда фойдали ҳашаротлардан бири бўлган ва республикага 1931 й.да келтирилган афелинус (Aphelinus mali Hald.), комсток червецига қарши 1947 й.да келтирилган пседафикус (Pseu-dophycus malinus Gah.) ҳар томонлама ўрганилган, маҳаллий шароитга иқлимлаштирилган ва улар муваффақи-ятли қўлланилмоқда. Қозоғистонда эса мевали дарахтларда ширанинг маҳаллий турларига қарши курашда Узоқ Шарқ хармониясидан, терак парвона-сига қарши курашда Узоқ Шарқдан келтирилган йиртқич мирабилис қўн-ғизи (Aiolocaria mirabilis)fl aH фойдаланилмоқда.
Ад.: Константинов Н. Н., Морфолого-физиологические основы онтогенеза и филогенеза хлопчатника, М.; 1967; Бондаре н ко Н. В., Биологическая зашита растений, Л., 1978; Белолипов И. В., Интродукция травянистых растений природной флоры Средней Азии, Т., 1989.
Файзулла Ҳожиев, Зоҳид Одилов, Султон Алимуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.