Iqtisodiy jinoyatlar

Iqtisodiy jinoyatlar - milliy iqtisodiyotga, uning tarmoqlari yoki sohalariga ziyon yetkazadigan yoki ziyon yetkazişi mumkin bölgan va jinoyat qonunida nazarda tutilgan ijtimoiy xavfli qilmiş (harakat yoki harakatsizlik). Bunday jinoyatlarning sodir etilişi natijasida jamiyat, jamoat birlaşmalari yoki ayrim fuqarolarga moddiy ziyon yetkaziladi, jamiyatning iqtisodiy negizlariga tajovuz qilinadi. Ijtimoiy jinoyat-ga: 1) özgalar mulkini talon-taroj qiliş; 2) özgalar mulkini talon-taroj qiliş b-n boğliq bölmagan ji-noyatlar; 3) iqtisodiyot asoslariga qarşi jinoyatlar; 4) xöjalik faoliyati sohasidagi jinoyatlar kiradi. Moddiy ne'matlar i.ç. va mehnat mahsuli bölgan boyliklarni taqsimlaş sohasidagi ijtimoiy munosabatlarga tajovuz qiluvçi jinoyatlardan eng xavflisi özgalar mulkini talon-taroj qiliş hisoblanadi. Özgalar mulkini özlaştiriş usuliga köra, Özbekiston Respublikasi JKda talon-taroj qilişning: bosqinçilik, tov-lamaçilik, talonçilik, özlaştiriş (rastrata), firibgarlik, öğrilik kabi şakllari ajratilgan (164—169-moddalar). Talon-tarojning predmeta moddiy qiymati, pul bahosiga ega bölgan va özgalar mulki hisoblangan pul, qimmatbaho qoğozlar va ş.k.dir. Özgalar mulkini talon-taroj qiliş b-n boğliq bölmagan jinoyatlarga aldaş yoki işonçni suiiste'mol qiliş yöli b-n mulkiy zarar yetkaziş, jinoiy yöl b-n topilgan mulkni oliş yoki ötkaziş, mulkni qöriqlaşga vijdonsiz munosabatda böliş, mulkni qasddan nobud qiliş yoki unga zarar yetkaziş, axborotlaştiriş qoidalarini buziş kabi qilmişlar kiradi (Özbekiston Res-publikasining JK, 170—174-moddalar). Iqtisodiyot asoslariga qarşi jinoyatlar sirasiga ÖzR manfaatlariga xilof ravişda bitimlar tuziş, qalbaki pul yoki qimmatli qoğozlar yasaş, ularni ötkaziş, valyuta b-n qonunga xilof ravişda muomala qiliş, çet el valyutasini yaşiriş, soxta tadbirkorlik, soxta bankrotlik, bankrotlikni yaşiriş, bojxona töğrisidagi qonunlarni buziş, rangli metallar, ularning parça va rezgiçiqitlarini tayyorlaş, oliş, ulardan foydalaniş hamda ularni sotiş qoidalarini buziş kabilar kiradi. Xöjalik faoliyati sohasidagi jinoyatlar esa sifatsiz mahsulot çiqariş yoki sotiş, etil spirtli, alkogolli mahsulot va tamaki mahsulotlarini qonunga xilof ravişda i.ç. yoki muomalaga kiritiş, savdo yoki vositaçilik faoliyati b-n qonunga xilof ravişda şuğullaniş, savdo yoki xizmat körsatiş qoidalarini buziş faoliyati b-n litsenziyasiz şuğullaniş, qonunga xilof ravişda axborot töplaş, uni oşkor qiliş yoki undan foydalaniş, raqobatçilikni ob-rösizlantiriş kabilardan iborat.

I.j. uçun javobgarlik masalasida «Jinoiy jazolarning liberallaştirilişi munosabati b-n Özbekiston

Respublikasi Jinoyat, Jinoyat pro-sessual va Ma'muriy javobgarlik töğrisidagi kodekslariga özgartirişlar va qöşimçalar kiritiş töğrisi-da»gi ÖzR qonuni (2001 y. 18 okt.)ga asosan köproq iqtisodiy ta'sir çoralarini qöllaş nazarda tutilgan. Mazkur qonunda ozodlikdan mahrum qiliş jazosi örniga köproq jarima jazosini qöllaş belgilangan. Bundan taşqari, I.j.ga jazo tayinlaşda ja-zoni oğirlaştiruvçi holatlarga alohida e'tibor berilgan. Şuningdek, yetkazilgan zararning va undan kelib çiqqan oqibatning xususiyati ham hisobga olinişi qayd etilgan. Yuqoridagi qonunga binoan, JKga jabrla-nuvçi b-n yaraşganlik munosabati b-n jinoiy javobgarlikdan ozod qilişni nazarda tutuvçi 66-modda kiritildi. Uşbu moddaga I.j.dan bir neçtasi kiritilgan bölib, unga köra şaxs uşbu turdagi qilmişlarni 1-marta sodir etgan, öz aybiga iqror bölgan, yetkazilgan zararni qoplagan va jabrlanuvçi b-n yaraşgan bölsa, jinoiy jazodan ozod qilinişi nazarda tutilgan.

Mirzayusuf Rustamboyev.