Iqtisodiy mustaqillik

Iqtisodiy mustaqillik -milliy iqtisodiyotning çet davlatlarga boğliqligini kamaytiriş va milliy manfaatlarga xizmat qilişi uçun şartşaroitlarning ta'minlanişi. Davlat mustaqiyaligining moddiy ta-yançi, uni saklab qoliş va mustahkamlaş şarti hisoblanadi, çunki iqti-sodiy jixatdan ta'minlanmagan milliy mustaqillik özini himoya qila olmaydi, yaşovçanlikdan maxrum böladi. Jahon mamlakatlari taraqqiyoti tajribalari asosida I.m.ning özaro uzviy boğlangan eng muhim mezonlari va körsatkiçlari aniqlangan. Ularga quyidagilarni kiritiş mumkin. Milliy mulkning qaror topi ş i — muayyan mamlakatning moddiy va ma'naviy boyliklari şu mamlakatdagi turli mulk sohiblari egaligida bölişi, ularning bu mulkka mustaqil egalik qiliş, ulardan foydalaniş va erkin, çet el tazyiqisiz tasarruf etiş huquqi ta'minlanişi kerak; milliy korxonalar va taşkilotlarning mamlakat iqtisodiyotidagi salmoği şu mamlakatdagi çet el mulki salmoğidan katta bölişi lozim; Milliy manfaatlarning ustuvorligi — mamlakat iqtisodiyoti milliy manfaatga xizmat qilişi, yaratilgan daromadlar mamlakatda qolişi, uning katta qismi çet elga olib çiqib ketilmasligi (repatriatsiya), aksinça, iqtisodiyotning milliy subyektlari qölida qolişi, i.ç. natijalari mamlakat aholisi farovonligiga xizmat qilişi zarur. I.ç. tuzilmasi milliy doiradagi takror i.ç.ni ta'minlay olişi kerak. I qti -sodiyotning oçiqligi — I.m. iqtisodiy avtarkizm (biqiqlik) b-n siğişmaydi. I.m. mamlakat iqtisodiyotining çet el tovarlari, kapitali, iş kuçi migratsiyasi uçun muayyan darajada oçiq bölişini taqozo etadi. I.m. mamlakat çet el b-n iqtisodiy aloqalarini öz milliy manfaatlaridan kelib çiqqan holda va erkin yuritadi. Iqtisodiy taraqqiyot yölini mustaqil tanlaş — har bir mamlakat öz kelajagini öz imkoniyatlari va milliy xususiyatlariga qarab belgilaydi va unga erişiş vositalarini erkin tanlaydi. Taraqqiyot mo-dellari xilma-xil, lekin har bir mamlakat şaroitida öxşaşlik bölgan şaroitlarda modellar umumiy bölişi mumkin, ularning xar birida öziga xos tomonlari albatta mavjud böladi va uni amalga oşiriş har bir mamlakatning öz kuçi va imkoniyatiga tayanadi. Milliy investitsiyalarning ustuvorligi — iqtisodiyot rivojiga qöyiladigan inves-titsiyalarning asosiy qismi mamlakatning öziga tegişli bölişi zarur. Mustaqil mamlakat öz investitsiya re-surslarini öz iqtisodiyotining rivojiga sarflaydi, ammo xorij in-vestitsiyalaridan ham ma'lum darajada foydalanadi. Xorij kapitali ustidan samarali nazorat — I.m. milliy iqtisodiyotning xorij kapitali uçun oçiq bölişini inkor etmaydi, lekin bu kapital faoliyati milliy manfaatlarga putur yetkazmasligi talab kilinadi. Bunga xorij kapitali ustidan davlat va jamoatçilik nazoratini örnatiş orqali erişiladi. Natijada xorij kapitali tomonidan milliy tabiiy boyliklarni talon-taroj qilinişiga, ekologiyaga zarar yetkazişga, iş örinlarini qisqartirişga, milliy kapitalni siqib qöyişga yöl berilmaydi. Milliy davlat çegaralari ning mavjudligi va ularning daxlsizligi — milliy iqtisodiyotda çegaralarning mavjudligi uni himoya qiliş vositalarini yaratişni ham bildiradi. Bular orasida mamlakat iqtisodiyotini çet el tajovuzidan himoya qilişda milliy valyuta va bojxona xizmati eng muhim örinda turadi. Milliy pul birligi mamlakatdagi yagona tölov vositasi hisoblanadi, tovar va xizmatlarni faqat şu pulga sotib oliş b-n mamlakat tovarlarining çetga tartibsiz çiqib ketişiga yöl berilmaydi; bojxona tölovlari, litsenziyalar va kvotalar orqali eksport va import tartibga solinadi. Mamlakatning çet ellardan olgan qarzining meyorida bölişi — xalqaro kredit faoliyat körsatadigan şaroitlarda davlatning çet mamlakatlardan qarz olişi yoki qarz berişi muqarrar hodisa, ammo çetdan olingan qarzning meyordan oşib ketişi moliyaviy qaramlikni paydo etadi. Bunga yöl qöymaslik uçun qarzdorlik meyori nazorat qilinadi. Bu meyorni aniqlaşda qarz miqdori mamlakat yalpi içki mahsuloti (YAIM) va eksport hajmi b-n taqqoslanadi. Odatda, qarz mikdori YAIMning 50% dan ortmasligi talab kilinadi, ayni paytda karzni eksportdan tuşgan valyuta hisobidan qoplaş imkoni xam bölişi e'tiborga olinadi.

I.m. mutlak, emas, balki nisbiydir. Global şaroitlar özgarişi b-n I.m. mezonlari va körsatkiçlari özgaradi, çunki mamlakat iqtisodiyotiga taşqi şaroitlarning ta'siri kuçayadi.

I.m. körsatkiçlari mamlakatlarning integratsiyalaşuv darajasiga nisbatan teskari mutanosiblikka ega. Mamlakatlar qançalik çuqur iqtisodiy integratsiyalaşgan bölsa, milliylikdan globallik (umumiylik) tomon rivojlaniş şunçalik jadallaşganligidan darak beradi.

Aşşer Vahobov.