Iqtisodiy rayon

Iqtisodiy rayon IQTISODIY RAYON, iqtisodiygeografik rayon — tabiiy va iqtisodiy şaroitlari bir xil va xalq xöjaligi tarixan tarkib topgan, ixtisoslaşgan i.ç.ga ega bölgan hudud; mamlakatning hududiy-i.ç. maj-muidan iborat bir qismi. Har bir I.r. özining yetakçi, asosiy xöjalik tarmoqlariga ega bölib, bu tarmoqlar I.r.ning iqtisodiy qiyofasini belgilaydi, ayni paytda, har bir I.r.da şu r-nning yetakçi xöjalik tarmoğiga xizmat qiladigan, uni töldiradigan yordamçi tarmoqlar ham böladi. I.r.dagi asosiy omil hududiy ijtimoiy mehnat taqsimotidir. Şu taqsimot tufayli ayrim r-nlar i.ç.ning ma'lum tarmoklari böyiça ixtisoslaşadi, r-n doirasida va r-nlararo iqtisodiy aloqalar amalga oşadi. Ilmiy jihatdan töğri taşkil etilgan I.r.lar xalq xöjaligi soqalarini rivojlantiriş va uni töğri boşqarişga yordam beradi, milliy xöjalik tizimining hududiy tuzilmasini qulaylaştirişga, davlatning mintaqaviy siyosati vazifalarini hal etişga xizmat qiladi.

I.r.ga böliş işlari köpgina mamlakatlarda, şu jumladan, AQŞ, Fransiya, Germaniya kabi rivojlangan mamlakatlarda ham amalga oşirilgan. Özbekistonda mamlakat hududini I.r.larga böliş böyiça dastlabki işlar istiqbolni rejalaştiriş b-n boğliq holda Özbekiston FA Iqtiso-diyot intida 60-y.lar boşida amalga oşirilgan. Bunga qadar G. N. Çerdansev, N. G. Sapenko, V. M. Çetirkinlarning ilmiy işlarida respublika hududini I.r.ga böliş masalalari böyiça ayrim qaraşlar olğa surilgan.

Keyinçalik, 80-y.lar boşlarida Özbekiston FA Iqtisodiyot in-ti va Işlab çiqaruvçi kuçlarni örganiş kengaşi tomonidan bu iş davom ettirildi, respublika hududini I.r. laştirişni takomillaştiriş işlab çiqaruvçi kuçlarni rivojlantiriş va joylaştirişning uzoq muddatli is-tiqbollari ehtiyojlari, ilmiy-texni-ka progressining kompleks dasturini işlab çiqiş b-n boğliq holda olib borildi. I.r. muammolari va uni hal qiliş böyiça takliflar olimlardan S. K. Ziyodullayev, K. N. Bedrinsev va b. asarlarida yoritildi.

Dastlab, 60-y.lar örtalarida respublika hududi 5 I.r.ga ajratilgan edi (Toşkent, Farğona, Zarafşon, Quyi Amudaryo, Surxondaryo). 80-y.lar oxiri - 90-y.lar boşida respublika hudu-dida işlab çiqaruvçi kuçlarni rivojlantiriş va joylaştirişda yuz bergan özgarişlarni hisobga olgan qolda yangi I.r. ötkazildi va Özbekiston hududi takomillaşgan 7 I.r.ga bölindi (xarita-sxemaga q.). Bu r-nlarning iqtisodiy rivojlanişi darajalarining qiyosiy tavsifi jadvalda berilgan.

Toşkent I.r. (tarkibida Toşkent viloyati va Toşkent ş.) iqtisodiy rivojlaniş darajasining nisbatan yuqoriligi, mineral xom aşyo resurslariga boyligi, aholining ziç joylaşganligi, qulay iqtisodiy-geogra-fik holati (Markaziy Osiyoga va undan Rossiyaga çiqadigan transport yölagi), poytaxt mintaqasi maqomi b-n ajralib turadi. Q.x. sertarmoq (pax-taçilik, donçilik, kanopçilik, pil-laçilik, şahar atrofi boğdorçiligi, sabzavotçilik, göşt-sut çorvaçiligi va b.) va rivojlangan. Mamlakatdagi yetakçi industrial r-n. Sanoatning rivojlaniş darajasi mamlakat böyiça örtaça körsatkiçdan 2 marta yuqori turadi. Undiruvçi sanoat tarmoklari b-n bir qatorda işlov beruvçi sanoat tarmoklari ham ustunlik qiladi. Bu

I.r. sanoat majmuida Özbekistondagi maşina va uskuna-jihozlarning 70% ni işlab çiqaradigan maşinasozlik majmui yetakçi örinda turadi (q. x. maşinasozligi, töqimaçilik maşina-sozligi, elektrotexnika), mamlakatda qora va rangli metallurgiya mahsulotlari işlab çiqarişda asosiy örinni egallaydi. Özbekiston metallurgiya ktida tayyor qora metallar prokati — 100%, Olmaliq kon-metallurgiya ktida mis va ruxning asosiy kis-mi, kömir qazib çiqariş (96,6%), asosiy kimyo va organik sintez kimyoviy mahsulotlari (mineral öğitlarning 39,4%, xom aşyo etil spirtining 36,2%), köpgina quriliş materiallari va konstruksiyalari (sementning 40%, şiferning 58,6%, linoleumning 100%, deraza oynasining 23,8%) işlab çiqariladi. R-n qudratli quriliş bazasi, qalin transport tarmoğiga ega, mamlakatning ilmiy, loyiha va konstruktorlik potensiali, kadrlar tayyorlaş böyiça muas-sasalarning asosiy qismi şu r-nda joylaşgan.

Jizzax — Sirdaryo I.r. (tarkibida Jizzax va Sirdaryo viloyatlari) yaqin ötmişda Toşkent I.r.ning çekka semiki taşkil qilar edi. Keyinçalik mustaqil I.r.ga ajratilgan. Mirzaçöl va Jizzax çöllarini özlaştiriş munosabati b-n bu r-n jadal rivojlandi va muayyan xöjalik mustaqilligiga ega böldi. Mamlakatda paxta yetişti-ruvçi yirik r-n hisoblanadi (yalpi hosilning 25%). R-n sanoati şakllaniş bosqiçida, uning tuzilmasida paxta tozalaş sanoati va issiqlik energetikasi (keltiriladigan gaz hisobiga) ning hissasi katta. Jizzax çölini yanada özlaştiriş r-n rivojining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Sanoat-fuqarolik qurilişi uçun yer resurslarining köpligi, qulay iqtisodiy-geografik va transport şaroitlari, Toşkent, Farğona, Samarqand-Qaşqadaryo I.r.lariga qöşniligi bu yerda işlov beruvçi sanoat korxonalarini joylaştiriş, aholini ziç joylaşgan hududlardan köçirib keltiriş, istiqbolda erkin iqtisodiy zona barpo etiş imkoni-yatlarini beradi.

Farğona I.r. (tarkibida Farğona, Andijon, Namangan viloyatlari)da yer-suv va mineral xom aşyo resurelari ğoyat çeklangan, lekin mehnat resurslariga ğoyat boy — Özbekistonda aholi eng ziç joylaşgan hudud. R-nni rivojlantirişning asosiy yönalişi mavjud q,x. resurelari xom aşyosi (paxta, meva, sabzavot, pilla)ga möljallangan mehnattalab i.ç. tuzilmasini barpo etişdan iborat. Q.x., asosan, pax-taçilikka ixtisoslaşgan (yalpi paxta hosilining 26%). R-nda ipakçilik, kimyo sanoati (mineral öğitlar işlab çiqariş), neftni qayta işlaş (Ol-tiariq, Farğona), butun Markaziy Osiyoda yagona bölgan yengil avtomobillar işlab çiqaradigan «ÖzDEU avto» qöşma korxonasi (Asaka ş.) muhim ahamiyatga ega.

Samarkand — Qaşqadaryo I.r. (tarkibida Samarqand va Qaşqadaryo viloyatlari) mamlakatning markaziy qismini işğol qiladi. Uning hududidagi toğli va toğ oldi adirliklarida qad. lalmikor dehqonçilik, boğdorçilik rivojlangan (jami lalmikor yerlarining 1/3 qismi şu r-nga töğri keladi), ilgari qoraköl qöylari boqilgan çöl zonasida paxtaçilik jadal rivojlanmoqda. R-n qattiq buğdoy navlari, ziğir, beda kabi ekinlar, uzum, mayiz, mevalar, ertagi sabzavotlar yetiştiruvçi asosiy hududlardan biriga aylanadi. R-n tarkibida Qarşi çölini özlaştiriş negizida ingiçka tolali paxtaçilik bazasi bölib qoladigan Qaşqadaryo hududiy-işlab çiqariş majmui şakllanmoqda. R-nda gaz (Şörtan gaz majmui, Muborak gazni qayta işlaş z-di), kimyo sanoati, maşinasozlik, metallga işlov beriş kabi sanoat tarmoklari jadal rivojlanmoqda. Özbekistonda qazib olinadigan neftning 95%, tabiiy gazning 95,8% şu r-nga töğri keladi.

Buxoro — Navoiy I.r. (tarkibida Buxoro va Navoiy viloyatlari) Qizil-qum çölida joylaşgan, R-n, asosan, gaz, neft, rangli va qimmatbaho me-tallar, quriliş materiallari uçun xom aşyo va b. mineral zaxiralarni qazib oliş negizida rivojlanmoqda. Navoiy kon-metallurgiya k-ti, Navoiy, Zarafşon (Muruntov), Uçquduq, Tasqazğan, Gazli sanoat boğlamlarida oltin qazib oliş sanoati, rangli metallurgiya, kimyo (mineral öğitlarning ), gaz, quriliş materiallari (sementning 40,3%) sanoati korxonalari respublika iqtisodiyotida salmoqli öringa ega. Q.x.da paxtaçilik, qora-kölçilik va r-n içki ehtiyojlarini qondiradigan meva-sabzavotçilik asosiy tarmoqlar hisoblanadi. Amu-Buxoro maşina kapali b-n suğoriş imko-niyatlari bu r-nda suğorma dehqonçilikni rivojlantirişni çeklaydi.

Quyi Amudaryo I.r. (tarkibida Qoraqalpoğiston Respublikasi va Xorazm viloyati) qad. suğorma dehqonçilik mintaqasida joylaşgan. R-nda, ayniqsa, Ustyurtda 200 dan ortiq foydali qazilmalar konlari (tabiiy gaz, temir rudasi, fosforitlar, oş tuzi va b.) topilgan, Bu hududda paxtaçilik b-n bir qatorda şoliçilik, polizçilik (Xorazm qovunlari), uruğlik beda, sabzavotçilik rivojlanadi. Boy mineral xom aşyo resurslaridan kompleks foydalaniş asosida yaqin istiqbolda 2 sanoat rni va bir kator sanoat boğlamlari paydo böladi.

Orol dengizining qurib borişi va Orol böyining saxroga aylanişi ja-rayonlari b-n boğliq holda vujudga kelgan murakkab ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat hududni rivojlantiriş istiqbollarini qöşni Turkmanistonning

Toşhovuz viloyati b-n muvofiklaştirilgan holda hal etişni talab etadi.

Surxondaryo I.r. (tarkibida Surxondaryo viloyati) Özbekistonning eng jan. qismini işgol etadi. R-nning öziga xos geografik holati (deyarli qamma tomoni toğlar b-n öralgan) uning iqtisodiyotiga öz ta'sirini körsatgan. R-n iqlimi subtropiklarga yaqin bölgani sababli r-n ingiçka tolali paxta, subtropik mevalar, ertagi sab-zavot yetiştirişga ixtisoslaşgan. Sanoati kömir (Şarğun toşkömir koni), neft va gaz kazib oliş (mahalliy iste'mol uçun) asosida rivojlangan. Surxon-Şerobod çölida yangi yerlarni özlaştiriş asosida bu hududda ingiçka tolali paxtaçilik, eksport yönalişidagi subtropik mevaçilik va ertagi sabzavotçilik rivoj topadi. aniqlangan foydali qazilmalar konlari ni özlaştiriş bu hududda kon sanoatini va rangli metallurgiyani rivojlantiriş imkoniyatlarini yara-tadi: Xodiza, Şarğun — Sariosiyo (rangli metallar, kömir, quriliş materiallari), Boysun (toşkömir, tabiiy gaz, quriliş materiallari) sanoat uzellari şakllanadi. Termiz ş.da va tuman markazlarida, asosan, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari rivojlanadi.

Ad.: Karimov I. A., Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Bedrinsev A. K., Soverşenstvovaniye territorialnoy organizatsii xozyaystva soyuznoy respubliki, T., 1987; Ekonomiçeskoye rayonirovaniye Özbekistana [Pod. red. K. N. Bedrinseva|, T., 1966.

Aleksandr Bedrinsev.