Iqtisodiy tangliklar

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 482–484-b. — ziyouz.com

Iqtisodiy tangliklar -iqtisodiy siklning tuşkunlik holati b-n tavsiflanuvçi maxsus fazasi, mamlakat iqtisodiyotida vaqt-vaqti b-n yuzaga keladigan çuqur nomutano-sibliklar. Mamlakat iqtisodiy ahvolining keskin yomonlaşuvi, i.ç.ning ğoyat pasayişi, şakllangan iqtisodiy aloqalarning buzilişi, korxonalarning bankrotligi, işsizlikning ösişi va oxir-oqibat aholi turmuş da-rajasining pasayişini keltirib çiqaradi. I.t. işlab çiqarilgan mahsulot hajmi va iste'mol qilinişi lozim bölgan mahsulot hajmi, inves-titsion tovarlar va iste'mol mahsulotlari, aholi daromadlari va xara-jatlari, eksport va import, byudjet daromadlari va xarajatlari, korxonalarning majburiyatlari va uni bajariş imkoniyati örtasida yuzaga kelişi mumkin. Keng ma'noda I.t.ni jami talab b-n jami taklif örtasidagi muvozanatning buzilişi keltirib çikaradi.

I.t.ning yuzaga keliş sabablari, uni keltirib çikaruvçi omillar va amaldagi belgilari mavjud. Jamiyat miqyosida işlab çiqarilgan mahsulot hajmining jami talabdan oşib ketişi, davlat xarajatlarining keskin oşib ketişi, korxonalarda i.ç. samaradorligining pasayib borişi, aholi daromadlarining qisqarişi kabilar tanglikni keltirib çiqaruvçi sabablar hisoblanadi. I.t.ning ilk belgilari muomala sohasida körinadi. Şundan keyin tanglik milliy xöjalikning boşqa sohalarini qamrab oladi. Işlab çiqarilgan mahsulotning realizatsiya qilinmay qolişi natijasida tadbirkorlarning foydasi kamayadi. Bu, öz navbatida, banklar daromadini qisqartiradi. Banklar öz daromadlarini oşiriş maqsadida foiz stavkalarini kötaradilar. I.ç. samaradorligi pasayayetgan davrda kreditlar foizining bunday oşirilişi korxonalar tölov qobiliyatini pasaytiradi va bankrotik xrlatlari ommaviy tus oladi. Dastlabki I.t. 1825 y.da Angli-yada sodir bölgan va har 10—11 y.da takrorlanib turişi (1825, 1836, 1847, 1857 y.lar) muhim xususiyatga aylandi. I.t. keyingi davrda ham tez-tez takrorlandi.

I.t. davriy xarakterda bölib, örtaça har 7—10 yilda takrorlanib keladi. Ikki I.t. oraliğidagi davr sikl deb ataladi. I.t. umumiy, oraliq, qisman, tarmoq va tarkibiy tarzda bölişi mumkin.

Umumiy I.t. milliy xöjalikning barça sohalarini qamrab oladi va uzoq davom etadi. Bunday tanglik natijasida jamiyatda çuqur salbiy ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy özgarişlar yuz beradi. 1929—32 y.larda AQŞda sodir bölgan tanglik umumiy iqtisodiy tanglik bölib, u buyuk depressiya nomini olgan. Oraliq I. t. köproqikti-sodiy siklning jonlaniş va kötariliş davrida sodir böladi hamda ja-rayonni sekinlaştiradi, uzok, davom etmaydi va uning oqibatlarini qisqa vaqt içida bartaraf qiliş mumkin. Qisman I. t. iktisodiyotning muayyan sohasini qamrab oladi. Bunday körinişdagi tanglik oqibatida pul muomalasi, kredit ski moliyaviy munosabatlar zarar köradi. Tarmoqqa xos tanglik iqtisodiyot tarmoklaridan birida sodir böladi. Tarmoqda yuzaga keladigan tanglikning asosiy sabablari tarkibiy özgarişlar, nomutano-sib i.ç. yoki ortiqça i.ç. hisoblanadi. Tarkibiy I. t. iqtisodiyotdagi bir tomonlama rivojlanişning natijasi bölib, uzoq davom etadi va bir neçta siklni qamrab oladi. Tarkibiy tanglikka 20-a.ning 70-y. laridagi AQŞ, Germaniya, Buyuk Britaniyada yuz bergan energetika, xom aşyo va ozik,-ovqat tangliklarini, 1997—98 y.lardagi Jan.şarqiy Osiyodagi moliyaviy tanglikni misol qilib keltiriş mumkin.

I.t.ning yagona ijobiy jihati şuki, uning natijasida resurslarning qayta, maqsadga muvofiq taqsimlanişiga erişiladi. Samarasiz yoki keraksiz sohalardagi resurslar yangi, iqtisodiy foyda köproq bölgan sohalarga oqib ötadi. Işlab çikaruvçilar, tadbirkorlar va moliyaçilar öz mablağlarini foyda normasi yuqori bölgan tarmoklarga yönaltiradi. Natijada iqtisodiyotda tarkibiy özgarişlar röy beradi va iqtisodiyot tarkiban takomillaşadi.

I.t. davrida uning salbiy oqibatlarini kamaytiriş maqsadida davlat tanglikdan çiqiş böyiça çora-tadbirlarni amalga oşiradi. Özbekistonda ham 1990-y.larda öziga xos çuqur iqti-sodiy tanglik yuzaga keldi. Bu tanglik avvalo iqtisodiy samaradorlik körsatkiçlarining keskin pasayişi, iste'mol bozorining kaşşokdanişi va aholi turmuş darajasining yomonlaşişida namoyon böldi. Uşbu I.t. mu-staqillik davrining dastlabki yillarida davom etdi. Keyinçalik, 1995— 96 y.lardan boşlab, davlatning tanglikka qarşi ta'sirçan siyosati natijasida iste'mol bozorining töyinib borişi, iqtisodiyot tarmoq tarkibining takomillaşişi, yalpi içki mahsulot hajmining oşişi va aholi daromadlarining köpayişiga erişildi.

Nemat Xolmatov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИҚТИСОДИЙ ТАНГЛИКЛАР -иқтисодий циклнинг тушкунлик ҳолати б-н тавсифланувчи махсус фазаси, мамлакат иқтисодиётида вақт-вақти б-н юзага келадиган чуқур номутано-сибликлар. Мамлакат иқтисодий аҳволининг кескин ёмонлашуви, и.ч.нинг ғоят пасайиши, шаклланган иқтисодий алоқаларнинг бузилиши, корхоналарнинг банкротлиги, ишсизликнинг ўсиши ва охир-оқибат аҳоли турмуш да-ражасининг пасайишини келтириб чиқаради. И.т. ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажми ва истеъмол қилиниши лозим бўлган маҳсулот ҳажми, инвес-тицион товарлар ва истеъмол маҳсулотлари, аҳоли даромадлари ва хара-жатлари, экспорт ва импорт, бюджет даромадлари ва харажатлари, корхоналарнинг мажбуриятлари ва уни бажариш имконияти ўртасида юзага келиши мумкин. Кенг маънода И.т.ни жами талаб б-н жами таклиф ўртасидаги мувозанатнинг бузилиши келтириб чикаради.

И.т.нинг юзага келиш сабаблари, уни келтириб чикарувчи омиллар ва амалдаги белгилари мавжуд. Жамият миқёсида ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажмининг жами талабдан ошиб кетиши, давлат харажатларининг кескин ошиб кетиши, корхоналарда и.ч. самарадорлигининг пасайиб бориши, аҳоли даромадларининг қисқариши кабилар тангликни келтириб чиқарувчи сабаблар ҳисобланади. И.т.нинг илк белгилари муомала соҳасида кўринади. Шундан кейин танглик миллий хўжаликнинг бошқа соҳаларини қамраб олади. Ишлаб чиқарилган маҳсулотнинг реализация қилинмай қолиши натижасида тадбиркорларнинг фойдаси камаяди. Бу, ўз навбатида, банклар даромадини қисқартиради. Банклар ўз даромадларини ошириш мақсадида фоиз ставкаларини кўтарадилар. И.ч. самарадорлиги пасаяетган даврда кредитлар фоизининг бундай оширилиши корхоналар тўлов қобилиятини пасайтиради ва банкротик хрлатлари оммавий тус олади. Дастлабки И.т. 1825 й.да Англи-яда содир бўлган ва ҳар 10—11 й.да такрорланиб туриши (1825, 1836, 1847, 1857 й.лар) муҳим хусусиятга айланди. И.т. кейинги даврда ҳам тез-тез такрорланди.

И.т. даврий характерда бўлиб, ўртача ҳар 7—10 йилда такрорланиб келади. Икки И.т. оралиғидаги давр цикл деб аталади. И.т. умумий, оралиқ, қисман, тармоқ ва таркибий тарзда бўлиши мумкин.

Умумий И.т. миллий хўжаликнинг барча соҳаларини қамраб олади ва узоқ давом этади. Бундай танглик натижасида жамиятда чуқур салбий ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий ўзгаришлар юз беради. 1929—32 й.ларда АҚШда содир бўлган танглик умумий иқтисодий танглик бўлиб, у буюк депрессия номини олган. Оралиқ И. т. кўпроқикти-содий циклнинг жонланиш ва кўтарилиш даврида содир бўлади ҳамда жа-раённи секинлаштиради, узок, давом этмайди ва унинг оқибатларини қисқа вақт ичида бартараф қилиш мумкин. Қисман И. т. иктисодиётнинг муайян соҳасини қамраб олади. Бундай кўринишдаги танглик оқибатида пул муомаласи, кредит ски молиявий муносабатлар зарар кўради. Тармоққа хос танглик иқтисодиёт тармокларидан бирида содир бўлади. Тармоқда юзага келадиган тангликнинг асосий сабаблари таркибий ўзгаришлар, номутано-сиб и.ч. ёки ортиқча и.ч. ҳисобланади. Таркибий И. т. иқтисодиётдаги бир томонлама ривожланишнинг натижаси бўлиб, узоқ давом этади ва бир нечта циклни қамраб олади. Таркибий тангликка 20-а.нинг 70-й. ларидаги АҚШ, Германия, Буюк Британияда юз берган энергетика, хом ашё ва озик,-овқат тангликларини, 1997—98 й.лардаги Жан.шарқий Осиёдаги молиявий тангликни мисол қилиб келтириш мумкин.

И.т.нинг ягона ижобий жиҳати шуки, унинг натижасида ресурсларнинг қайта, мақсадга мувофиқ тақсимланишига эришилади. Самарасиз ёки кераксиз соҳалардаги ресурслар янги, иқтисодий фойда кўпроқ бўлган соҳаларга оқиб ўтади. Ишлаб чикарувчилар, тадбиркорлар ва молиячилар ўз маблағларини фойда нормаси юқори бўлган тармокларга йўналтиради. Натижада иқтисодиётда таркибий ўзгаришлар рўй беради ва иқтисодиёт таркибан такомиллашади.

И.т. даврида унинг салбий оқибатларини камайтириш мақсадида давлат тангликдан чиқиш бўйича чора-тадбирларни амалга оширади. Ўзбекистонда ҳам 1990-й.ларда ўзига хос чуқур иқти-содий танглик юзага келди. Бу танглик аввало иқтисодий самарадорлик кўрсаткичларининг кескин пасайиши, истеъмол бозорининг кашшокданиши ва аҳоли турмуш даражасининг ёмонлашишида намоён бўлди. Ушбу И.т. му-стақиллик даврининг дастлабки йилларида давом этди. Кейинчалик, 1995— 96 й.лардан бошлаб, давлатнинг тангликка қарши таъсирчан сиёсати натижасида истеъмол бозорининг тўйиниб бориши, иқтисодиёт тармоқ таркибининг такомиллашиши, ялпи ички маҳсулот ҳажмининг ошиши ва аҳоли даромадларининг кўпайишига эришилди.

Неьмат Холматов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.