Iqtisodiy taraqqiyot modeli

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 484–486-b. — ziyouz.com

Iqtisodiy taraqqiyot modeli (frans. modele — ölçov, namuna) — mamlakat iqtisodiyotini taşkil etiş va rivojlantirişning strategiyasi, maqsadlari, umumiy tamoyillari ifodalangan nazariy qaraşlar majmui. I.t.m. tuşunçasi 20-a.ning 50-y. larida paydo böldi. Bu davrga kelib köpçilik sobiq mustamlaka mamlakatlar öz mustaqilligiga erişib, milliy davlat quriş yöliga ötgan edilar. Bu vaqtda asosiy 3 yirik taraqqiyot yöli bölişi mumkinligi haqidagi qaraşlar bor edi [(kapitalistik, so-sialistik va sotsialistik yönaliş (oriyentatsiya)]. 20-a. oxirlariga kelib biron-bir mamlakatning iqtisodiy taraqqiyotini qat'iy qabul qilingan qoidalar doirasi b-n çeklab turiş mumkin emasligi, taraqqiyot yöllari (modellar) ança keng kölam va maq-sadga egaligi, ulardan birini tanlaşda xar bir mamlakat öz içki şartşaroitlaridan kelib çiqmoği zarurligi ma'lum böldi. Iqtisodiyot nazariyasida ayrim olimlar I.t.m.ni davlat tuzumi desa, boşqalar ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya, uçinçilari esa ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning aniq belgilangan yöli deb hisoblaydi. I.t.m. iqtisodiy munosabatlarning keng miqyosli tizimi, huquqiy, ma'-muriy hamda xöjalik mexanizmlari orqali boşqariladi. Bunday munosabatlarning subyekti mulk egalari, xöjalik faoliyati iştirokçilari, uyuşmalar, davlat va xususiy sektor, mamlakat doirasidagi mintaqa va tar-moklar hisoblanadi. Albatta, I.t.m.ga axloq va dunyoqaraş, mentalitet, turmuş tarzi, madaniyat kabi ijtimoiy meyorlar öz ta'sirini ma'lum dara-jada ötkazadi.

I.t.m. global va milliy xarakterda böladi. Hoz. vaqtda taraqqiyotning bir qator tipik global modellari şakllangan. Ular orasida Osiyo, Yevropa, Lotin Amerikasi, Osiyo-Tinç okeani, Afrika va postsovet I.t.m.larini körsatiş mumkin. Ular içki taraqqiyot omillari, şartşaroitlari, i.ç. tuzilmasi va b. jihatlari b-n bir-birlaridan tubdan farqlanadi. Misol uçun osiyoça taraqqiyot modeli jamoaning kuçli pozitsiyasi va diniy omilga asoslangan bölib, bu modelda undiruvçi sanoat va q.x. asosiy örinda tursa, yevropaça modelda iqtisodiy taraqqiyotning ijtimoiy yönaltirilganligi, xususiy taşabbusning yuqori darajada rivojlanganligi, biznesni qöllab-quvvatlaş va soliq undirişning şaroitiga moslanuvçan tizimi, jamiyatning texnokratik yönalişi, yalpi içki mahsulotda xizmat körsatiş sohasining yuqori hissasi közga taşlanadi. Lotin Amerikasi modeli xom aşyo tamoyiliga qurilgan bölib, undiruvçi sanoat tarmoklarining rivojlanganligi, mehnat resurslarining or-tiqçaligi, xufyona narkokapitalning yuqori hissasi, eksportning past, tovar va xizmatlar importining esa yuqori darajasi, iqtisodiyotda mayda tovar i.ç.ning sezilarli darajasi b-n xarakterlanadi. 70—80-y.larda şakllangan Osiyo-Tinç okeani modelining tipik xususiyati — yuqori tex-nologiyaga egaligi, tabiat va inson resurslaridan oqilona foydalaniş, i.ç. ilmiy bazasining rivojlanganligidir. Afrika I.t.m. tipik xom aşyo yönalişi, iqtisodiyotda past unumdorlik darajasi, mehnat resurslarining or-tiqçaligi, aholi turmuşining past darajasi, infratuzilmaning rivojlanmaganligi, uruğçilik, qabilalar örtasidagi uruşlar, ijtimoiy-siyosiy beqarorlik b-n tavsiflanadi.

Postsovet I.t.m. MDH mamlakatlariga xos bölib, ularni i.ç. texnologiyasining umumiy xususiyati, yagona standartlar, iqtisodiyotni isloh qilişning umumiy vazifalari birlaştiradi. Sobiq Ittifoq respubli-kalarining 70 yildan ortiq birga bölişi iqtisodiy munosabatlarning yaqinlaşuviga öz ta'sirini ötkazmasdan qolmagan. Ötgan asrning 90-y.lari boşida va hatto uning örtalariga kelib ham bu mamlakatlar taşki savdo oborotining yarmidan köproği MDHga töğri kelar edi. Ammo keyinçalik bu tendensiya milliy taraqqiyot modellarida yetakçi örinni egallay olmadi. Özbekistonning taşqi iqtisodiy fa-oliyatida sanoati rivojlangan mamlakatlar birinçi darajaga kötarildi.

90-y.ning boşlarida Özbekistonning oldida bir qator strategik rivojlaniş yöllari paydo bölgan edi. Ularni 4 yönaliş — xom aşyo, agrar, industrial, xizmat körsatiş sohasini rivojlantiriş böyiça guruhlaş mumkin. Ulardan har biri respublika uçun real I.t.m. bölişi mumkin edi. Ammo xom aşyo yölini tanlaş tabiiy boyliklarni yanada talon-taroj qili-nişi, aholini iş b-n ta'minlaş muammosi sanoatning undiruvçi tarmoqlariga zör berişga olib kelardi. Ittifoq ixtisoslaşuvi bu yönalişni keltirib çikargan edi.

Agrar I.t.m. agrosanoat majmui (ASK.) tarmoklarini rivojlantirişni taqozo qilib, aholining asosiy qismini q.x. b-n band qilişga olib kelar edi. Industrial I.t.m.ning sa-maradorligini Jan.şarqiy Osiyo mamlakatlari tajribasi tasdiklagan. Taraqqiyotning xizmat körsatiş yönalişi ham Özbekistonga qöl kelişi mumkin edi. Bu yöldan borayotgan Yevropa mamlakatlarida yalpi içki mahsulot(YAIM)ning 40% şu soxdda yara-tiladi. Ba'zi mamlakatlarda turizm YAIMning 25% ni hosil qiladi.

Özbekiston yukrrida sanalgan modellardan birontasidan voz keçmadi, balki özining I.t.m.da ulardan foydalandi. Boy tabiat resurslari, uni qayta işlaş va undan maqsadga muvofiq foydalaniş çet el investitsiyalarini kiritiş imkonini bermoqda. ASK rivojlanişi qişloq aholisini iş b-n ta'minlaşga olib kelmoqda. Qişloqda mamlakat aholisining 60% yaşaydi. Industrial taraqqiyot iqti-sodiyotni eksportga, import örnini bosadigan tovarlar i.ç.ga undamoqda. Xizmat körsatiş sohasi bozor islohotlarining ijtimoiy yönalişini kuçaytirmoqda. Özbekistonning I.t.m. xalqning tarixiy tajribasi, an'anaviy madaniyati b-n belgilangan. Çun-ki islomning xususiyati şundaki, u fakatgina din emas, balki unga siğinadigan xalqdarning turmuş tarzidir. Şuning uçun ham 70 yildan ortiq davr mobainida taşqaridan tiqiştirilgan «sovet turmuş tarzi» bu yerda keng tomir otmadi.

Islohotlarning dastlabki yillarida Özbekiston boşqa mamlakatlarda tajribadan ötgan u yoki bu I.t.m.ni qabul qilişi lozim degan fikr yurar edi. Hatto turk yoki xitoy modellarini qabul qiliş zarurligi ta'kidlangan edi. Ammo Özbekiston Respubli-kasi Prezidenti I. Karimov mamlakatga öz yöli, öz taraqqiyot modeli zarurligini körsatdi. Özbekiston rahbari ilgari surgan tub iqtisodiy islohotlarni amalga oşirişning 5 ta-moyili — iqtisodiyotni mafkuradan xoli qiliş, davlat boş isloxrtçi, bozor munosabatlariga bosqiçma-bosqiç ötiş, qonun ustuvorligini ta'minlaş, kuçli ijtimoiy siyosat yuritiş — özbek modelining asosini taşkil etadi.

Qisqa vaqt içida iqtisodiy taraq-qiyotning özbek modeli özining hayotiyligini körsatdi. Özbekiston iqtiso-diyoti uçun 1995 y. keskin buriliş yili böldi. Şu yili sanoat i.ç. hajmi böyiça islohotgaça davr darajasiga töla erişildi. YAIMning pasayişi sezilarli sekinlaşdi. 1996 y.dan boşlab esa YAIM i.ç.ning barqaror ijobiy tendensiyasi davom etmoqda: 2001 y.da YAIM 4,5% ga ösdi, sanoat mahsuloti qajmi 8,1, yalpi q.x. mahsulotlari 4,5, quriliş işlari 3,3, çakana tovar aylanmasi 9,5% ga ösdi. Özbek modeli hali ötiş davrining boşidayoq köp ukladli, aralaş, taşqi beqarorlaştiruvçi omillardan xoli bölgan milliy bozor iqtisodiyotining şakllanişini ta'minladi. YAIM i.ç. sur'-atlarining birinçi marta aholi ösiş sur'atlaridan ustun bölişiga erişildi, YAIM tarkibiga jamğariş va investitsiyalar nisbatlarida yuqori sifat özgarişlari ta'minlandi. Özbek I.t.m.ning boş maqsadi — ozod va obod vatan, erkin va farovon hayotni ta'minlaşdan iborat.

Ad.: Karimov I., Özbekistonningöz istiklol va taraqqiyet yöli, T., 1992; Karimov I, Özbekiston — bozor munosabatlariga ötişning öziga xos yöli, T., 1993; Töxliyev N., Taksanov A., Natsionalnaya ekonomiçeskaya model Özbekistana, T., 2000; Töxliyev I., Bozorga ötişning maşaqqatli yöli, T., 1999.

Nurislom Töxliyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИҚТИСОДИЙ ТАРАҚҚИЁТ МОДЕЛИ (франц. modele — ўлчов, намуна) — мамлакат иқтисодиётини ташкил этиш ва ривожлантиришнинг стратегияси, мақсадлари, умумий тамойиллари ифодаланган назарий қарашлар мажмуи. И.т.м. тушунчаси 20-а.нинг 50-й. ларида пайдо бўлди. Бу даврга келиб кўпчилик собиқ мустамлака мамлакатлар ўз мустақиллигига эришиб, миллий давлат қуриш йўлига ўтган эдилар. Бу вақтда асосий 3 йирик тараққиёт йўли бўлиши мумкинлиги ҳақидаги қарашлар бор эди [(капиталистик, со-циалистик ва социалистик йўналиш (ориентация)]. 20-а. охирларига келиб бирон-бир мамлакатнинг иқтисодий тараққиётини қатъий қабул қилинган қоидалар доираси б-н чеклаб туриш мумкин эмаслиги, тараққиёт йўллари (моделлар) анча кенг кўлам ва мақ-садга эгалиги, улардан бирини танлашда хар бир мамлакат ўз ички шартшароитларидан келиб чиқмоғи зарурлиги маълум бўлди. Иқтисодиёт назариясида айрим олимлар И.т.м.ни давлат тузуми деса, бошқалар ижтимоий-иқтисодий формация, учинчилари эса ижтимоий-иқтисодий тараққиётнинг аниқ белгиланган йўли деб ҳисоблайди. И.т.м. иқтисодий муносабатларнинг кенг миқёсли тизими, ҳуқуқий, маъ-мурий ҳамда хўжалик механизмлари орқали бошқарилади. Бундай муносабатларнинг субъекти мулк эгалари, хўжалик фаолияти иштирокчилари, уюшмалар, давлат ва хусусий сектор, мамлакат доирасидаги минтақа ва тар-моклар ҳисобланади. Албатта, И.т.м.га ахлоқ ва дунёқараш, менталитет, турмуш тарзи, маданият каби ижтимоий меъёрлар ўз таъсирини маълум дара-жада ўтказади.

И.т.м. глобал ва миллий характерда бўлади. Ҳоз. вақтда тараққиётнинг бир қатор типик глобал моделлари шаклланган. Улар орасида Осиё, Европа, Лотин Америкаси, Осиё-Тинч океани, Африка ва постсовет И.т.м.ларини кўрсатиш мумкин. Улар ички тараққиёт омиллари, шартшароитлари, и.ч. тузилмаси ва б. жиҳатлари б-н бир-бирларидан тубдан фарқланади. Мисол учун осиёча тараққиёт модели жамоанинг кучли позицияси ва диний омилга асосланган бўлиб, бу моделда ундирувчи саноат ва қ.х. асосий ўринда турса, европача моделда иқтисодий тараққиётнинг ижтимоий йўналтирилганлиги, хусусий ташаббуснинг юқори даражада ривожланганлиги, бизнесни қўллаб-қувватлаш ва солиқ ундиришнинг шароитига мосланувчан тизими, жамиятнинг технократик йўналиши, ялпи ички маҳсулотда хизмат кўрсатиш соҳасининг юқори ҳиссаси кўзга ташланади. Лотин Америкаси модели хом ашё тамойилига қурилган бўлиб, ундирувчи саноат тармокларининг ривожланганлиги, меҳнат ресурсларининг ор-тиқчалиги, хуфёна наркокапиталнинг юқори ҳиссаси, экспортнинг паст, товар ва хизматлар импортининг эса юқори даражаси, иқтисодиётда майда товар и.ч.нинг сезиларли даражаси б-н характерланади. 70—80-й.ларда шаклланган Осиё-Тинч океани моделининг типик хусусияти — юқори тех-нологияга эгалиги, табиат ва инсон ресурсларидан оқилона фойдаланиш, и.ч. илмий базасининг ривожланганлигидир. Африка И.т.м. типик хом ашё йўналиши, иқтисодиётда паст унумдорлик даражаси, меҳнат ресурсларининг ор-тиқчалиги, аҳоли турмушининг паст даражаси, инфратузилманинг ривожланмаганлиги, уруғчилик, қабилалар ўртасидаги урушлар, ижтимоий-сиёсий беқарорлик б-н тавсифланади.

Постсовет И.т.м. МДҲ мамлакатларига хос бўлиб, уларни и.ч. технологиясининг умумий хусусияти, ягона стандартлар, иқтисодиётни ислоҳ қилишнинг умумий вазифалари бирлаштиради. Собиқ Иттифоқ республи-каларининг 70 йилдан ортиқ бирга бўлиши иқтисодий муносабатларнинг яқинлашувига ўз таъсирини ўтказмасдан қолмаган. Ўтган асрнинг 90-й.лари бошида ва ҳатто унинг ўрталарига келиб ҳам бу мамлакатлар ташки савдо оборотининг ярмидан кўпроғи МДҲга тўғри келар эди. Аммо кейинчалик бу тенденция миллий тараққиёт моделларида етакчи ўринни эгаллай олмади. Ўзбекистоннинг ташқи иқтисодий фа-олиятида саноати ривожланган мамлакатлар биринчи даражага кўтарилди.

90-й.нинг бошларида Ўзбекистоннинг олдида бир қатор стратегик ривожланиш йўллари пайдо бўлган эди. Уларни 4 йўналиш — хом ашё, аграр, индустриал, хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантириш бўйича гуруҳлаш мумкин. Улардан ҳар бири республика учун реал И.т.м. бўлиши мумкин эди. Аммо хом ашё йўлини танлаш табиий бойликларни янада талон-тарож қили-ниши, аҳолини иш б-н таъминлаш муаммоси саноатнинг ундирувчи тармоқларига зўр беришга олиб келарди. Иттифоқ ихтисослашуви бу йўналишни келтириб чикарган эди.

Аграр И.т.м. агросаноат мажмуи (АСК.) тармокларини ривожлантиришни тақозо қилиб, аҳолининг асосий қисмини қ.х. б-н банд қилишга олиб келар эди. Индустриал И.т.м.нинг са-марадорлигини Жан.шарқий Осиё мамлакатлари тажрибаси тасдиклаган. Тараққиётнинг хизмат кўрсатиш йўналиши ҳам Ўзбекистонга қўл келиши мумкин эди. Бу йўлдан бораётган Европа мамлакатларида ялпи ички маҳсулот(ЯИМ)нинг 40% шу сохдда яра-тилади. Баъзи мамлакатларда туризм ЯИМнинг 25% ни ҳосил қилади.

Ўзбекистон юкррида саналган моделлардан биронтасидан воз кечмади, балки ўзининг И.т.м.да улардан фойдаланди. Бой табиат ресурслари, уни қайта ишлаш ва ундан мақсадга мувофиқ фойдаланиш чет эл инвестицияларини киритиш имконини бермоқда. АСК ривожланиши қишлоқ аҳолисини иш б-н таъминлашга олиб келмоқда. Қишлоқда мамлакат аҳолисининг 60% яшайди. Индустриал тараққиёт иқти-содиётни экспортга, импорт ўрнини босадиган товарлар и.ч.га ундамоқда. Хизмат кўрсатиш соҳаси бозор ислоҳотларининг ижтимоий йўналишини кучайтирмоқда. Ўзбекистоннинг И.т.м. халқнинг тарихий тажрибаси, анъанавий маданияти б-н белгиланган. Чун-ки исломнинг хусусияти шундаки, у факатгина дин эмас, балки унга сиғинадиган халқдарнинг турмуш тарзидир. Шунинг учун ҳам 70 йилдан ортиқ давр мобаинида ташқаридан тиқиштирилган «совет турмуш тарзи» бу ерда кенг томир отмади.

Ислоҳотларнинг дастлабки йилларида Ўзбекистон бошқа мамлакатларда тажрибадан ўтган у ёки бу И.т.м.ни қабул қилиши лозим деган фикр юрар эди. Ҳатто турк ёки хитой моделларини қабул қилиш зарурлиги таъкидланган эди. Аммо Ўзбекистон Республи-каси Президенти И. Каримов мамлакатга ўз йўли, ўз тараққиёт модели зарурлигини кўрсатди. Ўзбекистон раҳбари илгари сурган туб иқтисодий ислоҳотларни амалга оширишнинг 5 та-мойили — иқтисодиётни мафкурадан холи қилиш, давлат бош ислохртчи, бозор муносабатларига босқичма-босқич ўтиш, қонун устуворлигини таъминлаш, кучли ижтимоий сиёсат юритиш — ўзбек моделининг асосини ташкил этади.

Қисқа вақт ичида иқтисодий тарақ-қиётнинг ўзбек модели ўзининг ҳаётийлигини кўрсатди. Ўзбекистон иқтисо-диёти учун 1995 й. кескин бурилиш йили бўлди. Шу йили саноат и.ч. ҳажми бўйича ислоҳотгача давр даражасига тўла эришилди. ЯИМнинг пасайиши сезиларли секинлашди. 1996 й.дан бошлаб эса ЯИМ и.ч.нинг барқарор ижобий тенденцияси давом этмоқда: 2001 й.да ЯИМ 4,5% га ўсди, саноат маҳсулоти қажми 8,1, ялпи қ.х. маҳсулотлари 4,5, қурилиш ишлари 3,3, чакана товар айланмаси 9,5% га ўсди. Ўзбек модели ҳали ўтиш даврининг бошидаёқ кўп укладли, аралаш, ташқи беқарорлаштирувчи омиллардан холи бўлган миллий бозор иқтисодиётининг шаклланишини таъминлади. ЯИМ и.ч. суръ-атларининг биринчи марта аҳоли ўсиш суръатларидан устун бўлишига эришилди, ЯИМ таркибига жамғариш ва инвестициялар нисбатларида юқори сифат ўзгаришлари таъминланди. Ўзбек И.т.м.нинг бош мақсади — озод ва обод ватан, эркин ва фаровон ҳаётни таъминлашдан иборат.

Ад.: Каримов И., Ўзбекистоннингўз истиклол ва тараққиет йўли, Т., 1992; Каримов И, Ўзбекистон — бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли, Т., 1993; Тўхлиев Н., Таксанов А., Национальная экономическая модель Ўзбекистана, Т., 2000; Тўхлиев И., Бозорга ўтишнинг машаққатли йўли, Т., 1999.

Нурислом Тўхлиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.