Iqtisodiy tizim
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 486–487-b. — ziyouz.com
Iqtisodiy tizim - iqtisodiy mahsulotni i.ç., taqsimot, ayirboşlaş va iste'mol jarayonida paydo böladigan asosiy iqtisodiy munosa-batlarning şakl va mazmunini belgilab beradigan, mamlakatda tarixan paydo bölgan yoki joriy etilgan, amal qiladigan tamoyillar, qoidalar, qonun yöli b-n mustahkamlangan nor-malar majmui. I.t. doirasida iqtiso-diyot subyektlari, i.ç. omillari özaro munosabatga kirişadilar va bu muno-sabatlar ma'lum qonun-qoidalarga bi-noan boşqariladi. I.t. faoliyati mulk, pul va pul tizimi, davlat va nodavlat taşkilotlari, korxona, soliq, daromad, reja, foyda kabi bir kator vo-sitalar yordamida taşkil qilinadi.
I.t. masalasiga qaraşlarda turliça yondaşuvlar mavjud. Jahon iqtisodiy adabiyotlarida xöjalik-iqtisodiy ti-zimlarni i.ç. vositalariga egalik şakli va iqtisodiy faoliyat muvofiklaştiriş va boşqariş usuliga köra tas-niflaş köproq tarqalgan. 21-a. boşlaridagi qaraşlarda I.t.ni baholaşda moddiy-aşyoviy va ijtimoiy-iqtisodiy mezonlar birgalikda qöllaniladi, I.t.ning eng muhim bir qator belgilari ta'riflanadi. Ularga jamiyatdagi iqtisodiy resurslar tavsifi; texnika va texnologiya darajasi; i.ç. xarakteri; yaratilgan mahsulot va xizmatlar tarkibi; iqtisodiy munosabatlar tabiati; iqtisodiyotni boşqariş usuli; iqtisodiy siyosat mazmuni kiradi.
Turli qaraşlarda insoniyat jamiyati tarixida 3,5 va hatto 7 ta I.t. bölganligi qayd etiladi. Ortodoksal, ya'ni marksistik nazariya I.t.ni tavsiflaşda ijtimoiy-sinfiy jihatdan yonda-şadi. Mulkçilik şakli, ekspluatatsi-yaning borligi yoki yöqligi, sinflarning iqtisodiyotdagi mavqei boş mezon qilib olinadi. Ularga tayangan holda I.t. işlab çikariş usuli deb ataladi. Marksizmga köra, ibtidoiy jamoa, quldorlik, feodalizm, kapitalizm va kommunizm kabi I.t.lar bor, ularning biri-ikkinçisiga örin böşatib beradi, ular ketma-ket örin almaşadi, eng mukammal va sönggi I.t. kommunizm deb ataladi. Marksizmga muqobil ta'limotlarda I.t.ga texnologik va i.ç.ning xarakteri, i.ç.ning industriyalaşuvi jihatidan qaralgan va baho berilgan. Taraqqiyot bosqiçlari nazariyasiga köra, ham 5 ta I.t. yoki bosqiç mavjud: an'anaviy jamiyat bosqiçi; parvoz uçun şartşaroit hozirlaş davri; parvoz davri; yetuklik sari harakat davri; ommaviy va yuksak iste'mol davri. Bu bosqiçlar ham özaro ketma-ketlikda örin almaşadi. Ba'zi bir karaşlarda agrar, industrial va informatsion iqtisodiyot davrlari qayd etiladi.
Köpçilik tadqiqotçilar an'anaviy, bozor va ma'muriy-buyruqbozlik I.t. lari borligini asoslaydilar.
An'anaviy I.t. belgilari: qöl mehnati va tabiat kuçlaridan oddiy usulda foydalaniş, ğoyat kam unumli texnologiyaning mavjudligi i.ç.ning agrar xarakteri, iqtisodiyotning asosiy tayançi ekstensiv yuritiladigan q.x.; sanoatning hunarmandçilik va xonaki sanoat şaklida mavjudligi; iqtisodiy biqiklik, ya'ni xujalik avtarkizmi; iqtisodiyot biqiq bölganidan mahsulotlar, asosan, öz is-te'moli uçun yaratiladi, ularni ehti-yojdan ortib qolgan qismigina ayirboşlanadi. Xöjaliklar natural iste'-molçi bölganidan kamdan-kam hollarda bozor b-n aloqa örnatadilar, özini-özi ta'minlagani sababli ular uçun pulning ahamiyati bölmaydi; özaro iqtisodiy aloqalar xöjalikning içida yoki mahalliy kiçik hudud doirasida an'anaviy qoidalarga, urf-odatlarga köra, amalga oşadi; iqtisodiy faoliyat jamoa va yakka xususiy mulkka asoslanadi; aholi turmuş darajasi past böladi.
Bozor iqtisodiyoti tizimi belgilari: yuksak zamonaviy texnologiyaning mavjudligi; i.ç.ning industrial xarakterda bölişi, iqti-sodiy taraqqiyotda axborotning urni va ahamiyatining yuqoriligi; i.ç.da servis — xizmat körsatiş sohasi rolining ortib borişi; iqtisodiy usişning intensiv usuli ustuvorligi; iqtisodiyotning oçiq bölişi, uning bozor aloqalariga tayanişi; xil-maxil mulkçilik bölgani holda xususiy mulkning yetakçi urinda bulişi; iqtisodiyotning ijtimoiy yönalişga egaligi; aholi turmuş darajasining yuqoriligi; iqtisodiyotga siyosatning kuçli ta'sir körsatişi; iqtisodiyotning globallaşuvi.
Ma'muriy-buyruqbozlik tizimi belgilari: maşinalar tizimiga asoslangan texnologiyaning bölişi, lekin uning past darajasi, i.ç.ning industrial-agrar xarakteri; iqtisodiyotning yopiq bulişi; davlat mulkining hukmronligi, jamoa mulkining bu mulk quşimçasiga aylani-şi, xususiy mulkning taqiklanişi; iqtisodiyotning bir markazdan turib rejalaştirilişi, reja topşirikdarining majburiyligi; resurslar va mahsulotlarning yagona reja asosida taqsimlanişi; iqtisodiy stimullar zaif bölgani holda siyosiyma'naviy stimullarga ustuvorlik berilişi; iqtisodiyotning taqçilli bulişi, aholi turmuş darajasining iqtisodiy salohiyatga nisbatan past bulişi, uning ğoyat sekin ösişi.
Evolyutsion tarixiy rivojlaniş natijasida an'anaviy I.t. bozor tizimiga aylanadi, uni revolyutsiyey yul b-n yöqotiş natijasida zurlik b-n ma'muriy-buyrukbozlik tizimi urna-tiladi, u uzini oklamaganidan qaytadan bozor tizimiga utiş yuz beradi. Şunday ötiş jarayonida transformatsiyalaşayotgan, ya'ni utiş xrlatidagi I.t. yuzaga keladi. Bu tizimning asosiy belgisi rejali ma'muriy-buyrukbozlik tizimining bozor tizimiga aylanib borişidir. Bu jarayonda bozor isaohotlari muhim urinda turadi.
Bu tizim köp ukladli bölib (q. Köp ukladli iqtisodiy tizim), uning qançalik uzoq saqlanişi ötiş davrining naqadar uzun yoki qisqa bölişiga boğliq.
Ahmadjon Ölmasov, Ne'mat Xolmatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИҚТИСОДИЙ ТИЗИМ - иқтисодий маҳсулотни и.ч., тақсимот, айирбошлаш ва истеъмол жараёнида пайдо бўладиган асосий иқтисодий муноса-батларнинг шакл ва мазмунини белгилаб берадиган, мамлакатда тарихан пайдо бўлган ёки жорий этилган, амал қиладиган тамойиллар, қоидалар, қонун йўли б-н мустаҳкамланган нор-малар мажмуи. И.т. доирасида иқтисо-диёт субъектлари, и.ч. омиллари ўзаро муносабатга киришадилар ва бу муно-сабатлар маълум қонун-қоидаларга би-ноан бошқарилади. И.т. фаолияти мулк, пул ва пул тизими, давлат ва нодавлат ташкилотлари, корхона, солиқ, даромад, режа, фойда каби бир катор во-ситалар ёрдамида ташкил қилинади.
И.т. масаласига қарашларда турлича ёндашувлар мавжуд. Жаҳон иқтисодий адабиётларида хўжалик-иқтисодий ти-зимларни и.ч. воситаларига эгалик шакли ва иқтисодий фаолият мувофиклаштириш ва бошқариш усулига кўра тас-нифлаш кўпроқ тарқалган. 21-а. бошларидаги қарашларда И.т.ни баҳолашда моддий-ашёвий ва ижтимоий-иқтисодий мезонлар биргаликда қўлланилади, И.т.нинг энг муҳим бир қатор белгилари таърифланади. Уларга жамиятдаги иқтисодий ресурслар тавсифи; техника ва технология даражаси; и.ч. характери; яратилган маҳсулот ва хизматлар таркиби; иқтисодий муносабатлар табиати; иқтисодиётни бошқариш усули; иқтисодий сиёсат мазмуни киради.
Турли қарашларда инсоният жамияти тарихида 3,5 ва ҳатто 7 та И.т. бўлганлиги қайд этилади. Ортодоксал, яъни марксистик назария И.т.ни тавсифлашда ижтимоий-синфий жиҳатдан ёнда-шади. Мулкчилик шакли, эксплуатаци-янинг борлиги ёки йўқлиги, синфларнинг иқтисодиётдаги мавқеи бош мезон қилиб олинади. Уларга таянган ҳолда И.т. ишлаб чикариш усули деб аталади. Марксизмга кўра, ибтидоий жамоа, қулдорлик, феодализм, капитализм ва коммунизм каби И.т.лар бор, уларнинг бири-иккинчисига ўрин бўшатиб беради, улар кетма-кет ўрин алмашади, энг мукаммал ва сўнгги И.т. коммунизм деб аталади. Марксизмга муқобил таълимотларда И.т.га технологик ва и.ч.нинг характери, и.ч.нинг индустриялашуви жиҳатидан қаралган ва баҳо берилган. Тараққиёт босқичлари назариясига кўра, ҳам 5 та И.т. ёки босқич мавжуд: анъанавий жамият босқичи; парвоз учун шартшароит ҳозирлаш даври; парвоз даври; етуклик сари ҳаракат даври; оммавий ва юксак истеъмол даври. Бу босқичлар ҳам ўзаро кетма-кетликда ўрин алмашади. Баъзи бир карашларда аграр, индустриал ва информацион иқтисодиёт даврлари қайд этилади.
Кўпчилик тадқиқотчилар анъанавий, бозор ва маъмурий-буйруқбозлик И.т. лари борлигини асослайдилар.
Анъанавий И.т. белгилари: қўл меҳнати ва табиат кучларидан оддий усулда фойдаланиш, ғоят кам унумли технологиянинг мавжудлиги и.ч.нинг аграр характери, иқтисодиётнинг асосий таянчи экстенсив юритиладиган қ.х.; саноатнинг ҳунармандчилик ва хонаки саноат шаклида мавжудлиги; иқтисодий биқиклик, яъни хужалик автаркизми; иқтисодиёт биқиқ бўлганидан маҳсулотлар, асосан, ўз ис-теъмоли учун яратилади, уларни эҳти-ёждан ортиб қолган қисмигина айирбошланади. Хўжаликлар натурал истеъ-молчи бўлганидан камдан-кам ҳолларда бозор б-н алоқа ўрнатадилар, ўзини-ўзи таъминлагани сабабли улар учун пулнинг аҳамияти бўлмайди; ўзаро иқтисодий алоқалар хўжаликнинг ичида ёки маҳаллий кичик ҳудуд доирасида анъанавий қоидаларга, урф-одатларга кўра, амалга ошади; иқтисодий фаолият жамоа ва якка хусусий мулкка асосланади; аҳоли турмуш даражаси паст бўлади.
Бозор иқтисодиёти тизими белгилари: юксак замонавий технологиянинг мавжудлиги; и.ч.нинг индустриал характерда бўлиши, иқти-содий тараққиётда ахборотнинг урни ва аҳамиятининг юқорилиги; и.ч.да сервис — хизмат кўрсатиш соҳаси ролининг ортиб бориши; иқтисодий усишнинг интенсив усули устуворлиги; иқтисодиётнинг очиқ бўлиши, унинг бозор алоқаларига таяниши; хил-махил мулкчилик бўлгани ҳолда хусусий мулкнинг етакчи уринда булиши; иқтисодиётнинг ижтимоий йўналишга эгалиги; аҳоли турмуш даражасининг юқорилиги; иқтисодиётга сиёсатнинг кучли таъсир кўрсатиши; иқтисодиётнинг глобаллашуви.
Маъмурий-буйруқбозлик тизими белгилари: машиналар тизимига асосланган технологиянинг бўлиши, лекин унинг паст даражаси, и.ч.нинг индустриал-аграр характери; иқтисодиётнинг ёпиқ булиши; давлат мулкининг ҳукмронлиги, жамоа мулкининг бу мулк қушимчасига айлани-ши, хусусий мулкнинг тақикланиши; иқтисодиётнинг бир марказдан туриб режалаштирилиши, режа топширикдарининг мажбурийлиги; ресурслар ва маҳсулотларнинг ягона режа асосида тақсимланиши; иқтисодий стимуллар заиф бўлгани ҳолда сиёсиймаънавий стимулларга устуворлик берилиши; иқтисодиётнинг тақчилли булиши, аҳоли турмуш даражасининг иқтисодий салоҳиятга нисбатан паст булиши, унинг ғоят секин ўсиши.
Эволюцион тарихий ривожланиш натижасида анъанавий И.т. бозор тизимига айланади, уни революцией йул б-н йўқотиш натижасида зурлик б-н маъмурий-буйрукбозлик тизими урна-тилади, у узини окламаганидан қайтадан бозор тизимига утиш юз беради. Шундай ўтиш жараёнида трансформациялашаётган, яъни утиш хрлатидаги И.т. юзага келади. Бу тизимнинг асосий белгиси режали маъмурий-буйрукбозлик тизимининг бозор тизимига айланиб боришидир. Бу жараёнда бозор исаоҳотлари муҳим уринда туради.
Бу тизим кўп укладли бўлиб (қ. Кўп укладли иқтисодий тизим), унинг қанчалик узоқ сақланиши ўтиш даврининг нақадар узун ёки қисқа бўлишига боғлиқ.
Аҳмаджон Ўлмасов, Неъмат Холматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.