Iqto
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 490–491-b. — ziyouz.com
Iqto IQTO, iqto', iqta (arab.) — Movarounnahr, Yaqin va Örta Şarq mamlakatlarida örta asrlarda hukmdor tomonidan katta xizmatlari evaziga in'om qilingan çek yer. I. egasi iqtodor deb atalgan. I. haqida dastlabki ma'lumotlar 7-a.oxiriga mansub arab manbalarida uçraydi. Hukmdor I.ni istagan vaqtida qaytarib olib boşqa kişiga tortiq qilişi ham mumkin bölgan. 9-a.da xalifa tomonidan amirga idora qiliş uçun berilgan viloyatlar ham I. deb atala boşlangan. Abu Ab-dullo Xorazmiy I.ning kelib çiqişini izohlab, «Mafotix ul-ulum» («Il-mlarning kalitlari») asarida bunday deb yozadi: «Sulton tomonidan biror kişiga tortiq qilib berilgan yer I. deb ataladi va uning mulki bölib qoladi». I. yerlari davlat mulki hisoblangan. 10-a. dan boşlab xususiy mulkka aylana boşlagan. Amir özi hukmronlik qilayotgan uşbu viloyatlar soli-ğini butunlay yoki qisman özlaştiriş huquqiga ega bölgan. I. 9—13-a.da Movarounnahr va Eronda ham (saljuqiylar, qoraxoniylar va hulokuiylar davrida) keng tarqalgan. Temuriplar davrida I. örnida tiul va suyurğol, boburiylar davrida esa jogir atamalari qöllangan.
Ad.: Nizom ul mulk, Siyosatnoma, T., 1997; Hofiz Taniş al-Buxoriy, Abdullanoma, 1—2-j.lar, T., 1999, 2000.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИҚТО, иқтоъ, иқта (араб.) — Мовароуннаҳр, Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларида ўрта асрларда ҳукмдор томонидан катта хизматлари эвазига инъом қилинган чек ер. И. эгаси иқтодор деб аталган. И. ҳақида дастлабки маълумотлар 7-а.охирига мансуб араб манбаларида учрайди. Ҳукмдор И.ни истаган вақтида қайтариб олиб бошқа кишига тортиқ қилиши ҳам мумкин бўлган. 9-а.да халифа томонидан амирга идора қилиш учун берилган вилоятлар ҳам И. деб атала бошланган. Абу Аб-дулло Хоразмий И.нинг келиб чиқишини изоҳлаб, «Мафотих ул-улум» («Ил-мларнинг калитлари») асарида бундай деб ёзади: «Султон томонидан бирор кишига тортиқ қилиб берилган ер И. деб аталади ва унинг мулки бўлиб қолади». И. ерлари давлат мулки ҳисобланган. 10-а. дан бошлаб хусусий мулкка айлана бошлаган. Амир ўзи ҳукмронлик қилаётган ушбу вилоятлар соли-ғини бутунлай ёки қисман ўзлаштириш ҳуқуқига эга бўлган. И. 9—13-а.да Мовароуннаҳр ва Эронда ҳам (салжуқийлар, қорахонийлар ва ҳулокуийлар даврида) кенг тарқалган. Темуриплар даврида И. ўрнида тиул ва суюрғол, бобурийлар даврида эса жогир атамалари қўлланган.
Ад.: Низом ул мулк, Сиёсатнома, Т., 1997; Ҳофиз Таниш ал-Бухорий, Абдулланома, 1—2-ж.лар, Т., 1999, 2000.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.