Iroda
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 277-b. — ziyouz.com
Iroda — odamning öz faoliyati va psixik jarayonlarini özi boşqarişda namoyon böladigan qobiliyati. Inson I. viy harakatini amalga oşirar-kan, öziga xukmron ehtiyoj va xohişlariga qarşi turadi: I. uçun «men xohlayman» degan keçinma emas, balki «kerak», «bajarişim şart» degan keçinma xosdir.
Inson faoliyatining barça turlari va har qanday mehnat kişidan mustahkam I. ni talab qiladi. I. mehnatda paydo böladi va toblanadi. I. ning ongdagi faoliyati harakat maqsadini belgilaşda, maqsadga erişiş vosi-talari va yölyöriqlarini oldindan aniqlab, ma'lum qarorga kelişda hamda bu qarorni ijro etişda namoyon böladi. Odamda I. ning qay darajada ekanligi maqsadni qanday röyobga çiqarişida körinadi. I.viy harakat jarayonlarida kişi içki va taşqi tösiqlarga duç keladi. Içki tösiqlar kişining öziga, uning içki mayllariga xos holat. Kişining içki mayllarini yenga oliş, özini boşqariş va öz ustidan hukmronlik qila biliş layoqati içki I. deb ataladi. Taşqi tösiklar tevarakatrofdagi voqelikda uçraydi. Kişining ana şunday taş-qi tösiqlarni yenga oliş layoqati taşki I. deb ataladi. Irodaviy faoliyatda taşqi tösiqlarni yengiş (taşqi I.) içki tösiqlar (içki I.) ni yengiş b-n uzviy boğliq.
I. ning muhim sifatlari: özini tuta biliş, dadillik, qat'iylik, çidam va toqat, prinsipiallik, mustaqillik va b. I. kuçi şu sifatlarning qay darajada namoyon bölişiga qarab belgilanadi. Kişi yuksak ğoyalarga asoslangan ongli qat'iyat va sabot b-n öz harakati yölidagi tösikdarni yengar ekan, u kuçli I. egasi hisoblanadi. I. kişining xarakteri b-n uzviy boğliq, uning şakllanişida muhim rol öynaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИРОДА — одамнинг ўз фаолияти ва психик жараёнларини ўзи бошқаришда намоён бўладиган қобилияти. Инсон И. вий ҳаракатини амалга оширар-кан, ўзига хукмрон эҳтиёж ва хоҳишларига қарши туради: И. учун «мен хоҳлайман» деган кечинма эмас, балки «керак», «бажаришим шарт» деган кечинма хосдир.
Инсон фаолиятининг барча турлари ва ҳар қандай меҳнат кишидан мустаҳкам И. ни талаб қилади. И. меҳнатда пайдо бўлади ва тобланади. И. нинг онгдаги фаолияти ҳаракат мақсадини белгилашда, мақсадга эришиш воси-талари ва йўлйўриқларини олдиндан аниқлаб, маълум қарорга келишда ҳамда бу қарорни ижро этишда намоён бўлади. Одамда И. нинг қай даражада эканлиги мақсадни қандай рўёбга чиқаришида кўринади. И.вий ҳаракат жараёнларида киши ички ва ташқи тўсиқларга дуч келади. Ички тўсиқлар кишининг ўзига, унинг ички майлларига хос ҳолат. Кишининг ички майлларини енга олиш, ўзини бошқариш ва ўз устидан ҳукмронлик қила билиш лаёқати ички И. деб аталади. Ташқи тўсиклар теваракатрофдаги воқеликда учрайди. Кишининг ана шундай таш-қи тўсиқларни енга олиш лаёқати ташки И. деб аталади. Иродавий фаолиятда ташқи тўсиқларни енгиш (ташқи И.) ички тўсиқлар (ички И.) ни енгиш б-н узвий боғлиқ.
И. нинг муҳим сифатлари: ўзини тута билиш, дадиллик, қатъийлик, чидам ва тоқат, принципиаллик, мустақиллик ва б. И. кучи шу сифатларнинг қай даражада намоён бўлишига қараб белгиланади. Киши юксак ғояларга асосланган онгли қатъият ва сабот б-н ўз ҳаракати йўлидаги тўсикдарни енгар экан, у кучли И. эгаси ҳисобланади. И. кишининг характери б-н узвий боғлиқ, унинг шаклланишида муҳим роль ўйнайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.