Irqlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 290-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Irqlar — Homo sapiens turi içidagi sistematik guruxlar. Har bir irq öziga xos irsiy belgilar, mas, köz, soç va teri rangi, yuz va boş qutisi şakliga binoan boşqa irklardan farq qiladi. Hoz. odamlar 3 ta: ekvatorial (negroid, avstraloid), yevrosiyo (yevropoid), osiyoamerika (mongoloid) yoki 5 ta (negroid, avstraloid, yevropoid, mongoloid, amerikanoid) yirik irqlarga bölinadi. Har bir irq içida yana kiçikroq, ya'ni kenja I. böladi. Mac, ekvatorial irq negr, negrill, buşmen, avstraliya va b. irklarga; yevropoid irq esa atlantika-boltiq, Hind-Örta dengizi, örta yevropa va b. ga; mongoloid irq şim. osiyo, arktika, jan. osiyo va b. ga ajraladi.
Irqlar paleolitning sönggi davrlarida bundan 40—30 ming yil avval odam Yer yuzini egallaşi b-n şakllana boşladi. Öşa davrda köpçilik irqiy belgilar moslaniş xususiyatiga ega bölganligidan muayyan muhit şaroitida tabiiy tanlaniş tufayli mustahkamlanib borgan. Mas, ekvatorial irkda terining kora rangi ultrabinafşa nurlar ta'siridan himoyalovçi, burun katagining keng bölişi nam tropik iqlim şaroitida suv buğlanişini kuçaytiruvçi, tananing uzun bölişi tana yuzasini tana hajmiga nisbatan kengaytiriş orqali termoregulyatsiyani amalga oşiruvçi vosita sifatida vujudga kelgan.
Barça I. Homo sapiens ra xoc bölgan umumiy xususiyatlarga ega: ularning barçasi biologik va psixik jihatdan teng bölib, evolyutsion rivojlanişning bir xil poğonasida turadi. Barça I. madaniyat va sivilizatsiya eng yuqori darajada rivojlanişida bir xil imkoniyatga ega. Hoz. zamon fani mavjud I. bir xil qobiliyatga ega emasligi, ular evolyutsiyaning turli bosqiçlarida turganligi töğrisidagi irqçilik ğoyalarini inkor etadi. Odam I. ni «millat», «til guruxi» tuşunçalari b-n aralaştirib yubormaslik lo-zim. Bitta millat tarkibida har xil I. va, aksinça, bitta irqning özi turli millatlar tarkibiga kirişi mumkin.
Ad.: Nesturx M. F., Çeloveçeskiye rasi, M., 1965; Alekseyev V. P., Geografiçeskiye oçagi formirovaniya çeloveçeskix ras, M., 1985; Problemi evolyutsionnoy morfologii çeloveka i yego ras, M., 1986.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИРҚЛАР — Homo sapiens тури ичидаги систематик гурухлар. Ҳар бир ирқ ўзига хос ирсий белгилар, мас, кўз, соч ва тери ранги, юз ва бош қутиси шаклига биноан бошқа ирклардан фарқ қилади. Ҳоз. одамлар 3 та: экваториал (негроид, австралоид), евросиё (европоид), осиёамерика (монголоид) ёки 5 та (негроид, австралоид, европоид, монголоид, американоид) йирик ирқларга бўлинади. Ҳар бир ирқ ичида яна кичикроқ, яъни кенжа И. бўлади. Mac, экваториал ирқ негр, негрилл, бушмен, австралия ва б. иркларга; европоид ирқ эса атлантика-болтиқ, Ҳинд-Ўрта денгизи, ўрта европа ва б. га; монголоид ирқ шим. осиё, арктика, жан. осиё ва б. га ажралади.
Ирқлар палеолитнинг сўнгги даврларида бундан 40—30 минг йил аввал одам Ер юзини эгаллаши б-н шакллана бошлади. Ўша даврда кўпчилик ирқий белгилар мосланиш хусусиятига эга бўлганлигидан муайян муҳит шароитида табиий танланиш туфайли мустаҳкамланиб борган. Мас, экваториал иркда терининг кора ранги ультрабинафша нурлар таъсиридан ҳимояловчи, бурун катагининг кенг бўлиши нам тропик иқлим шароитида сув буғланишини кучайтирувчи, тананинг узун бўлиши тана юзасини тана ҳажмига нисбатан кенгайтириш орқали терморегуляцияни амалга оширувчи восита сифатида вужудга келган.
Барча И. Homo sapiens ra xoc бўлган умумий хусусиятларга эга: уларнинг барчаси биологик ва психик жиҳатдан тенг бўлиб, эволюцион ривожланишнинг бир хил поғонасида туради. Барча И. маданият ва цивилизация энг юқори даражада ривожланишида бир хил имкониятга эга. Ҳоз. замон фани мавжуд И. бир хил қобилиятга эга эмаслиги, улар эволюциянинг турли босқичларида турганлиги тўғрисидаги ирқчилик ғояларини инкор этади. Одам И. ни «миллат», «тил гурухи» тушунчалари б-н аралаштириб юбормаслик ло-зим. Битта миллат таркибида ҳар хил И. ва, аксинча, битта ирқнинг ўзи турли миллатлар таркибига кириши мумкин.
Ад.: Нестурх М. Ф., Человеческие расы, М., 1965; Алексеев В. П., Географические очаги формирования человеческих рас, М., 1985; Проблемы эволюционной морфологии человека и его рас, М., 1986.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.