Irtiş
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 289-b. — ziyouz.com
Irtiş — Qozoğiston va RF dagi dare, Ob daryosining çap irmoği. Uz. 4248 km, havzasining mayd. 1643 ming km2. Mongoliya Oltoyi toğlaridan (Xitoyda) boşlanib, Zaysan köliga kuyilgunça Kora I. deb ataladi. I. yuqori oqimida ham tekislikdan, ham toğlar orasidan oqadi. Ust-Kamenogorsk GES va Buxtarma GES kurilişi munosabati b-n daryo Ust-Kamenogorsk ş. gaça yirik suv omboriga aylanib qolgan; Buxtarma suv ombori tarkibiga Zaysan köli ham kiradi. Ust-Kamenogorsqdan quyida I. vodiysi kengayadi. Şu qismida I. ga va uning suv omborlariga öngdan Kaljir, Kurçum, Narim, Buxtarma, Ul-ba, Uba daryolari, çapdan Qizilsuv, Çardaryolari quyiladi. Semipalatin-skdan quyida I. daştdan oqadi. Bu yerda öngda Om, çapda Işim, Tobol kabi irmoklari bor. I. qor, muz va yomğir suvlardan töyinadi. Örtaça suv sar-fi Tobolskda 2150m3/sek. Yuqori oqimida noyabr oxirida, quyiliş yerida noyabr boşida muz. b-n qoplanib, apr. da muzdan böşaydi. I. dan Qarağanda ş. gaça uz. 451 km kanal qurilgan. I. da baliqturi köp. Quyiliş joyidan 3784 km masofada kema qatnaydi. I. böyida Ust-Kamenogorsk, Semipalatinsk, Pavlodar, Omsk, Tobolsk, Xantimansiysk ş. lari joylaşgan. Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asarida I. nomi (vodiy nomi sifatida) «Er-tiş» şaklida berilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИРТИШ — Қозоғистон ва РФ даги даре, Обь дарёсининг чап ирмоғи. Уз. 4248 км, ҳавзасининг майд. 1643 минг км2. Монголия Олтойи тоғларидан (Хитойда) бошланиб, Зайсан кўлига куйилгунча Кора И. деб аталади. И. юқори оқимида ҳам текисликдан, ҳам тоғлар орасидан оқади. Усть-Каменогорск ГЭС ва Бухтарма ГЭС курилиши муносабати б-н дарё Усть-Каменогорск ш. гача йирик сув омборига айланиб қолган; Бухтарма сув омбори таркибига Зайсан кўли ҳам киради. Усть-Каменогорсқдан қуйида И. водийси кенгаяди. Шу қисмида И. га ва унинг сув омборларига ўнгдан Калжир, Курчум, Нарим, Бухтарма, Уль-ба, Уба дарёлари, чапдан Қизилсув, Чардарёлари қуйилади. Семипалатин-скдан қуйида И. даштдан оқади. Бу ерда ўнгда Омь, чапда Ишим, Тобол каби ирмоклари бор. И. қор, муз ва ёмғир сувлардан тўйинади. Ўртача сув сар-фи Тобольскда 2150м3/сек. Юқори оқимида ноябрь охирида, қуйилиш ерида ноябрь бошида муз. б-н қопланиб, апр. да муздан бўшайди. И. дан Қарағанда ш. гача уз. 451 км канал қурилган. И. да балиқтури кўп. Қуйилиш жойидан 3784 км масофада кема қатнайди. И. бўйида Усть-Каменогорск, Семипалатинск, Павлодар, Омск, Тобольск, Хантимансийск ш. лари жойлашган. Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк» асарида И. номи (водий номи сифатида) «Эр-тиш» шаклида берилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.