Isaak Nyuton

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 359–360-b. — ziyouz.com

Nyuton Isaak NYUTON (Newton) Isaak (1643.4.1, Vulstorp — 1727.31.3, London; Vestminsterda dafn etilgan) — ingliz olimi, hoz. zamon tabiatşunosligi asosçilaridan biri. London Qirollik jamiyati a'zosi (1672 y.dan) va uning prezidenti (1703 y.dan). Kembrij un-tini tugatgan (1665). Ilmiy işlari uçun unga lord unvoni berilgan (1705).

N. mexanika va astronomiyaning nazariy asoslarini yaratdi, butun olam tortişiş qonunini oçdi, differensial va integral hisob asoslarini işlab çiqdi, közguli teleskopii kaşf qildi. U optikaga oid muhim eksperimental işlar muallifi. «Yoruglik va ranglarining yangi nazariyasi» asarida (1672) yoruğlikning korpusku-lyar tuzilişi haqidagi gipotezani ilgari surgan. N. «Optika» asarida (1674) yoruğlik aberratsiyasi, interferensiya, yoruglikdagi dispersiya, difraksiya, yoruğlikning qutblanişi va b. hodi-salarni yoritgan. U birinçi bölib yoruğlikning tölqin uzunligini ölçagan. N. «Natural filosofiyaning matematik negizlari» («Negizlar»; 1687) N.ning eng muxim ilmiy asari hisoblanadi. U bu asarida özidan ilgari ötgan olimlar (G.Galiley, R.Dekart, I.Kepler, X.Gyuygens, R.Guk, E. Gatey va b.) hamda özi erişgan ilmiy natijalarni umumlaştirgan va klassik fizikaning asosi bölgan Yer va osmon mexanikasi sistemasini yaratgan va osmon jismlarining harakat nazariyasini işlab çiqqan; klassik mexanikaning asosiy tuşunçalari — massasi va ziçligiga ekvivalent bölgan materiya miqdoriga; impulsiga ekvivalent bölgan harakat miqdoriga va kuçning har xil turiga ta'rif bergan; özining 3 maşhur «aksioma yoki harakat qonunlari»: inersiya qonuni (N.ning birinçi qonuni), ta'sir va aks ta'sir konuni (uçinçi qonuni)ni ta'riflagan.

N. barça sayyora va kometalarning quyoşga, yöldoşlarning esa sayyoralarga ular orasidagi masofa kvadratiga teskari bölgan kuç b-n tortişişini asoslab bergan. U butun olam tortişiş qonunidan Kepler qonunlari kelib çiqişini isbotlagan. N. bu asarida Oy harakatining öziga xos xususiyatlarini tuşuntirgan, şuningdek, Yer şakli va uning harakatiga oid xususiyatlarni aniklagan. U gidrostatika va gid-rodinamikaning ba'zi masalalarini qayta işlab çiqqan; muhit (gaz va su-yuqlik)dagi jism harakatini şu muhitning aralaşiş tezligiga boğliq holda tekşirgan.

N. ilgari surgan tabiatşunoslik masalalari butunlay yangi matematik usullarni işlab çikişni talab etardi. U differensial va integral hisob asoslarini işlab çiqqan, differensial va integral hisobning özaro teskari xarakterga ega ekanligini kaşf qilgan, çeksiz qatorlar sohasida yangilik yaratgan. N. va undan mustaqil ravişda G.Leybnits tomonidan yaratilgan differensial xisob va integral xisob mat. taraqqiyotida yangi bosqiç böldi. N. Nyuton binomi formulasini ixtiyoriy körsatkiçga umumlaştirgan, hisoblaş mat.si sohasida tenglamalarni taqribiy yeçiş usuli va interpolyatsiya formulasini topgan. Uning algebra va geom.ga oid boşqa işlari ham muhim. N. fizika va kimyoning köp sohalariga katta ta'sir körsatdi. Ba'zi optik va kimyoviy hodisalarni tuşuntirişda N. mexanik modellardan foydalandi.

Ad:Vavilov S. I., Isaak Nyuton, M., 1961.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЬЮТОН (Newton) Исаак (1643.4.1, Вулсторп — 1727.31.3, Лондон; Вестминстерда дафн этилган) — инглиз олими, ҳоз. замон табиатшунослиги асосчиларидан бири. Лондон Қироллик жамияти аъзоси (1672 й.дан) ва унинг президенти (1703 й.дан). Кембриж ун-тини тугатган (1665). Илмий ишлари учун унга лорд унвони берилган (1705).

Н. механика ва астрономиянинг назарий асосларини яратди, бутун олам тортишиш қонунини очди, дифференциал ва интеграл ҳисоб асосларини ишлаб чиқди, кўзгули телескопии кашф қилди. У оптикага оид муҳим экспериментал ишлар муаллифи. «Ёруглик ва рангларининг янги назарияси» асарида (1672) ёруғликнинг корпуску-ляр тузилиши ҳақидаги гипотезани илгари сурган. Н. «Оптика» асарида (1674) ёруғлик аберрацияси, интерференция, ёругликдаги дисперсия, дифракция, ёруғликнинг қутбланиши ва б. ҳоди-саларни ёритган. У биринчи бўлиб ёруғликнинг тўлқин узунлигини ўлчаган. Н. «Натурал философиянинг математик негизлари» («Негизлар»; 1687) Н.нинг энг мухим илмий асари ҳисобланади. У бу асарида ўзидан илгари ўтган олимлар (Г.Галилей, Р.Декарт, И.Кеплер, Х.Гюйгенс, Р.Гук, Э. Гатей ва б.) ҳамда ўзи эришган илмий натижаларни умумлаштирган ва классик физиканинг асоси бўлган Ер ва осмон механикаси системасини яратган ва осмон жисмларининг ҳаракат назариясини ишлаб чиққан; классик механиканинг асосий тушунчалари — массаси ва зичлигига эквивалент бўлган материя миқдорига; импульсига эквивалент бўлган ҳаракат миқдорига ва кучнинг ҳар хил турига таъриф берган; ўзининг 3 машҳур «аксиома ёки ҳаракат қонунлари»: инерция қонуни (Н.нинг биринчи қонуни), таъсир ва акс таъсир конуни (учинчи қонуни)ни таърифлаган.

Н. барча сайёра ва кометаларнинг қуёшга, йўлдошларнинг эса сайёраларга улар орасидаги масофа квадратига тескари бўлган куч б-н тортишишини асослаб берган. У бутун олам тортишиш қонунидан Кеплер қонунлари келиб чиқишини исботлаган. Н. бу асарида Ой ҳаракатининг ўзига хос хусусиятларини тушунтирган, шунингдек, Ер шакли ва унинг ҳаракатига оид хусусиятларни аниклаган. У гидростатика ва гид-родинамиканинг баъзи масалаларини қайта ишлаб чиққан; муҳит (газ ва су-юқлик)даги жисм ҳаракатини шу муҳитнинг аралашиш тезлигига боғлиқ ҳолда текширган.

Н. илгари сурган табиатшунослик масалалари бутунлай янги математик усулларни ишлаб чикишни талаб этарди. У дифференциал ва интеграл ҳисоб асосларини ишлаб чиққан, дифференциал ва интеграл ҳисобнинг ўзаро тескари характерга эга эканлигини кашф қилган, чексиз қаторлар соҳасида янгилик яратган. Н. ва ундан мустақил равишда Г.Лейбниц томонидан яратилган дифференциал хисоб ва интеграл хисоб мат. тараққиётида янги босқич бўлди. Н. Ньютон биноми формуласини ихтиёрий кўрсаткичга умумлаштирган, ҳисоблаш мат.си соҳасида тенгламаларни тақрибий ечиш усули ва интерполяция формуласини топган. Унинг алгебра ва геом.га оид бошқа ишлари ҳам муҳим. Н. физика ва кимёнинг кўп соҳаларига катта таъсир кўрсатди. Баъзи оптик ва кимёвий ҳодисаларни тушунтиришда Н. механик моделлардан фойдаланди.

Ад:Вавилов С. И., Исаак Ньютон, М., 1961.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.