Iş

Iş — 1) umumiy ma'noda — muayyan narsani yasaş, tayyorlaş yoki biror yumuşni bajariş uçun sarf qilinadigan mehnat, faoliyat; I.ning turlari köp: aqliy mehnat, jismoniy mehnat, ilmiy I., amaliy I., nazariy I. va h. k. U topşiriq, vazifa ma'nolarida ham qöllanadi (mas, uy vazifa-si, yozma I. va h. k.). Mehnat, faoliyat natijasida yaratilgan mahsulot, nar-sa ham I., deb ataladi; 2) sud va ma'-muriy organlarda körilayotgan jarayon (mas, jinoiy I., janjalli I. va b.); 3) fizikada — energiyaning bir turdan ikkinçi turga aylanişini miqdor jihatdan ifodalovçi fizik kattalik; 4) mexanikada — kuçning ta'sir ölçovi; u kuçning katta-kiçikligiga, yönalişiga va kuç qöyilgan nuqtaning qança siljiganligiga boğliq. Moddiy nuqtaga ta'sir etadigan kuçning bajargan işi kuç Ğ proyeksiyasining ötilgan yöl S ga köpaytmasi b-n ölçanadi, ya'ni A = Ğ S cos f, bunda S= M[IMI nuqtaning Mo dan M, ga siljiş yöli, a — kuç yönalişi b-n yöl orasidagi burçak (rasmga q.). Umuman, coscp noldan katta (cos f > 0) yoki kiçik (cos f < 0) bölişiga qarab, bajarilgan iş mus-bat yoki manfiy böladi. Moddiy nuq-taga bir vaqtning özida bir neçta kuç ta'sir etayotgan bölsa, bajarilgan iş kuçlarning teng ta'sir etuvçisi bajargan işga teng böladi.

Nyutonning harakat tenglamasiga asosan moddiy nuqtaga ta'sir etuvçi hamma kuçlarning bajargan umumiy işi kinetik energiya özgarişiga teng: l _ tx? _ mvo l ~ 2 2 ' bunda: v, i0 — moddiy nuqtaning boşlanğiç va oxirgi tezliklari. Mexanik I. bajarilişi natijasida kinetik energiya, u b-n boğliq holda esa harakatning mexanik şakli ham özgaradi. Fizik jarayonlarda energiya özgarişining mikdoriy körsatkiçining özi jarayonning turiga boğliq. Agar sistema energiya bersa, sistemaning I.i musbat (ijobiy), agar energiya olsa, manfiy (salbiy) böladi. «I.» tuşunçasi fizika va texnikaning boşqa sohalarida ham qöllaniladi. 5) termodinamikada — termodinamik sistema holati özgarganda taşqi muhitga uzatilgan yoki sistema qabul qilgan energiya. Termodinamik sistema taşqi muhit b-n ta'sirlaşgandagina I.ni miqdor jihatdan ifodalaş mumkin. Bajarilgan I. kattaligi jismning termodinamik muvozanatda böliş-bölmasligiga boğliq. Mexanik I.ning umumlaştirilgan ifodasidan termo-dinamikada ham foydalaniladi. I.ning ölçov birliklari SGS tizimida erg, SI tizimida Joul (J), texnik ti-zimda — kilogrammometr (KG m).