Iş davri
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 424-b. — ziyouz.com
Iş davri — i.ç. vaqtining bir qismi bölib, iş vaqtidan foydalaniş darajasini ifodalovçi körsatkiç. I.d. davomida bevosita mehnat amalga oşadi, mahsulot qiymati yaratiladi, I. d.ning haqiqiy örtaça davomiyligi körsatkiçlari (iş yili, çoragi, oyi) tegişli davrda haqiqiy işlangan kişikunlarini işçilarning ayni davrdagi röyxat böyiça örtaça soniga böliş b-n; iş kuni esa haqiqiy işlangan kişi-soatlarini haqiqiy işlangan kişi-kunlarga böliş b-n; iş haftasi davomiyligi iş kunining haqiqiy örtaça davomiyligini iş kunlari soniga (olti iş kunlik haf-tada — oltiga, beş iş kunlik haftada — beşga) köpaytiriş orqali hisoblanadi. I.d. asosida iş yili, çoragi, oyi, haftasi, kunidan foydalaniş koeffitsiyenti hisoblanadi, bu koeffitsiyent I.d.ning xaqiqiy davomiyligini belgilangan davomiylikka böliş orqali aniqlanadi. IŞ KUNI — sutkaning ma'lum qismida işçi, xizmatçining korxonada mehnat qiladigan, i.ç. faoliyatida band böladigan vakti. 18-a. oxirida köp mamlakatlarda I.k. 16—17, 1-jahon uruşi arafasida 10—12 soatni taşkil etgan. 1919 y. xalqaro miqyosda 8 soatlik I.k. joriy etiş haqida Vaşingtonda rasmiy ravişda kelişib olindi. Özbekistonda hamma işçi va xizmatçilar uçun 6 kunlik iş haftasida 7 soat, 5 kunlik iş haftasida 8 soat I.k., kon sanoatida va yer osti işlarida yetakçi kasbdagi işçilar va b. uçun 6 soatlik I.k. joriy etilgan. Ösmirlar uçun (15 yoşdan 16 yoşgaça) 4 soatlik I.k., voyaga yetmaganlar (16 yoşdan 18 yoşgaça) uçun 6 soatlik I.k. belgilangan. Hozir sanoatda iş haftasi 40 soat. I.k.ning asta-sekin qisqarişi va böş vaqtnpt köpaya borişi hoz. taraqqiyotning muhim qonuniyatlarvdan biridir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИШ ДАВРИ — и.ч. вақтининг бир қисми бўлиб, иш вақтидан фойдаланиш даражасини ифодаловчи кўрсаткич. И.д. давомида бевосита меҳнат амалга ошади, маҳсулот қиймати яратилади, И. д.нинг ҳақиқий ўртача давомийлиги кўрсаткичлари (иш йили, чораги, ойи) тегишли даврда ҳақиқий ишланган кишикунларини ишчиларнинг айни даврдаги рўйхат бўйича ўртача сонига бўлиш б-н; иш куни эса ҳақиқий ишланган киши-соатларини ҳақиқий ишланган киши-кунларга бўлиш б-н; иш ҳафтаси давомийлиги иш кунининг ҳақиқий ўртача давомийлигини иш кунлари сонига (олти иш кунлик ҳаф-тада — олтига, беш иш кунлик ҳафтада — бешга) кўпайтириш орқали ҳисобланади. И.д. асосида иш йили, чораги, ойи, ҳафтаси, кунидан фойдаланиш коэффициенти ҳисобланади, бу коэффициент И.д.нинг хақиқий давомийлигини белгиланган давомийликка бўлиш орқали аниқланади. ИШ КУНИ — сутканинг маълум қисмида ишчи, хизматчининг корхонада меҳнат қиладиган, и.ч. фаолиятида банд бўладиган вакти. 18-а. охирида кўп мамлакатларда И.к. 16—17, 1-жаҳон уруши арафасида 10—12 соатни ташкил этган. 1919 й. халқаро миқёсда 8 соатлик И.к. жорий этиш ҳақида Вашингтонда расмий равишда келишиб олинди. Ўзбекистонда ҳамма ишчи ва хизматчилар учун 6 кунлик иш ҳафтасида 7 соат, 5 кунлик иш ҳафтасида 8 соат И.к., кон саноатида ва ер ости ишларида етакчи касбдаги ишчилар ва б. учун 6 соатлик И.к. жорий этилган. Ўсмирлар учун (15 ёшдан 16 ёшгача) 4 соатлик И.к., вояга етмаганлар (16 ёшдан 18 ёшгача) учун 6 соатлик И.к. белгиланган. Ҳозир саноатда иш ҳафтаси 40 соат. И.к.нинг аста-секин қисқариши ва бўш вақтнпт кўпая бориши ҳоз. тараққиётнинг муҳим қонуниятларвдан биридир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.