Iş vaqti

Iş vaqti — xodimning ijtimoiy taşkil etilgan mehnatda iştiroki davomiyligi meyori; xodim bevosita öz mehnat vazifalarini bajarişi uçun lozim bölgan, qonun b-n yoki qonun asosida belgilangan vaqt.

Tabelda belgilangan, ya'ni I.v.da iş joyida bölganlikni hisobga oliş xujjatida qayd qilingan real vaqt I.v. hisoblanadi. I.v. işlab çiqariş uçun ketgan mehnat sarfi va mehnat xara-jatlari hajmini ifodalaydi, ya'ni mehnatning ölçovi hisoblanadi. I.v. ni ölçaşning asosiy birliklari kişi-kun, kişi-soat, kişiminut (xronometraj, iş vaqti fo-tografiyasi va lahzaviy kuzatişlar ötkaziş), kişi-oy, kişiçorak, kişi-yil kabilardan iborat. Tabel hisobi kişi-kunda hisoblanadigan I.v. haqidagi ma'lumotlarning asosiy manbadir.

Xodimlar uçun I.v.ning meyori muddati haftasiga 40 soatdan ortiq bölmasligi, 6 kunlik iş haftasida har kungi işning muddati — 7 soatdan, 5 kunlik iş haftasida — 8 soatdan ortib ketmasligi şart. Ayrim to-ifadagi xodimlar uçun ular yoşi, soğliği, mehnat şartlari, mehnat vazifalarining öziga xos xususiyatlari va özga holatlarni inobatga olib, mehnat töğrisidagi qonunlar va b. meyoriy hujjatlarga, şuningdek, mehnat şartnomasi şartlariga binoan mehnat haqini kamaytirmasdan, I.v.ning qisqartirilgan muddatlari belgilanadi (q. Iş kupi). Mazkur işlarning röyxati va I.v.ning aniq muddati ÖzR hukumati tomonidan belgilanadi. Bay-ram kunlari arafasida kundalik iş (smena) muddati barça xodimlar uçun kamida 1 soatga qisqartiriladi. Xodim b-n iş beruvçi örtasidagi keli-şuvga binoan, işga qabul qiliş çoğida va keyinçalik ham töliqsiz iş kuni yoki töliqsiz iş haftasi belgilab qöyilişi mumkin. Töliqsiz I.v. şarti b-n işlaş xodimning yillik asosiy mehnat ta'tili muddatini, mehnat stajini hisoblaş va b. mexnatga oid huquklarni biron-bir tarzda çeklaşga asos böla olmaydi, bunda işlangan vaqtga yoki işlab çiqarilgan mahsulotga mutanosib ravişda haq tölanadi.

Korxona va muassasalarda mehnat rejimlarini ratsional örnatiş, iş grafiklarini, iş kuni davomida işlaş va dam oliş rejimlarini tu-ziş, asbob-uskunalar va işçilarning bekor turiş vaqtini hamda I.v.ni unumsiz sarflaşini tugatiş tadbirlari işlab çiqiladi. Mehnat rejimi iş boşlanişi va tugaşi, ovqatlaniş uçun tanaffus vaqti qamda korxona xodimlarining öz vazifalarini baja-rayotgan vaqtdagi axloq qoidalarini, huquq va burçlarini aniqlaşni közda tutadi. Iş va dam oliş kunlarining almaşinuvini, smenalarning davom etiş vaqtini, işçilarini bir smenadan ikkinçisiga ötiş tartiblarini belgilaş uçun iş grafiklari tuzil adi.

Xalqaro mehnat statistikasi 8konferensiyasi (1962 y.) hujjatlarida I. v.ni meyordagi I.v. (qonun hamda qoidalar b-n yoki ularga muvofiq, şuningdek, jamoa şartnomalari va arbitraj qarorlari b-n belgilangan vaqt), qaqi qi y I.v. (jumladan, meyordagi vaqt oraliğida haqiqiy işlangan soatlar, iş örnida işga tayyorlaniş uçun ketadigan vaqt, iş joyida işsiz ötkaziladigan, ammo mehnat şartnomasida haq tölaş kafolatlab qöyilgan vaqt, iş örnida odam olişga sarf böladigan qisqa vaqtlar) va haq tölanadigan I.v.ga ajratiş tavsiya etiladi.

Dilfuza Rahimova, Risolat Işmuratova.