Işlab çiqariş zaxiralari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 434–435-b. — ziyouz.com
Işlab çiqariş zaxiralari — korxonadagi hali i.ç. jarayonlariga jalb etilmagan va iş örniga yetib kelmagan aylanma vositalarining bir qismi: I.ç.z. xom aşyo, asosiy va qöşimça materiallar, yoqilği, sotib olinadigan yarim tayyor mahsulotlar, detallar, ehtiyot qismlar, asboblar va b. işlab çiqariş vositalaridan ibo-rat böladi. I.ç.z. işlab çiqariş ja-rayonining uzluksiz keçişini ta'minlaşga xizmat qiladi. Bunda ularning ortiqça bölişi (i.ç.ga zarur bölmagan zaxiralar)ga ham yöl qöymaslik zarur. I.ç.z. natural körsatkiçlar (oğirlik, hajm, dona, ölçam,) da aniqlanadi. Uning hajmi korxonada muayyan davr (kun, oy, kvartal, yil) uçun belgilanadi.
Vazifasiga köra, I.ç.z. joriy zaxiralar, kafolatli zaxiralar va tayyorgarlik zaxiralariga bölinadi. Joriy zaxiralar har kuni muayyan maqsulot birligini i.ç. uçun ombordan (yoki töğridan-töğri yetkazib beruvçidan) yetkazib beriladi. Kafolatli zaxiralardan, asosan, joriy zaxiralar tugab, navbatdagi I.ç.z.ni yetkazib beriş töxtab qolganda i.ç. uzluksizligini ta'minlaş uçun foydalaniladi. Uning darajasi şoşilinç berilgan buyurtmani bajarişga ketgan vaqt va ötgan davrda yetkazib berilgan I.ç.z. b-n kelgusida yetkaziladigan zaxiralar orasidagi tafovut b-n belgilanadi. Bunda zaxiralarni yetkazib beriş ma-sofasi, ularning işonçliligi, ma-teriallarni taşib beriş xarakteri va usuli, ularni yaqin joylaşgan bazalardan oliş imkoniyatlari va b. hisobga olinadi. Kafolatli zaxirani yaratiş uçun zarur zaxiralarni har beş kunda yetkazib berişga erişiş, şu b-n bir qatorda moddiy-texnika ta'minotini kengaytiriş kerak böladi. Tayyorgarlik zaxiralari yetkazib berilgan zaxirani qabul qilib oliş, ularni sifatini tekşiriş, saralaş, joylaş, korxonaning sexlariga yetkazib beriş va b.ni talab qiladi. Odatda, joriy, kafolatli va tayyorgarlik zaxiralari birgalikda ombor zaxirasini hosil qiladi. Bundan taşqari, i.ç.ning boşi va oxirida vujudga keladigan vaqtinçalik (bunda zaxira faqat qisqa muddatga yuzaga keladi) zaxiralar bor. Oziq-ovqat sanoati korxonalarida mavsumiy zaxiralar hosil qilinadi. Ularning hajmi mavsumiy tanaffuslarning uzunligiga boğliq.
Zaxiralarni haddan taşqari oşirib yubormaslik, ularni i.ç. xarakteri va hajmiga qarab, meyor darajasida yaratiş zarur. Umuman zaxiralar ma'lum darajada mablağlarni band qilib, i.ç. samaradorligini pasaytiruvçi omil hisoblanadi.
Sadir Salimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ЗАХИРАЛАРИ — корхонадаги ҳали и.ч. жараёнларига жалб этилмаган ва иш ўрнига етиб келмаган айланма воситаларининг бир қисми: И.ч.з. хом ашё, асосий ва қўшимча материаллар, ёқилғи, сотиб олинадиган ярим тайёр маҳсулотлар, деталлар, эҳтиёт қисмлар, асбоблар ва б. ишлаб чиқариш воситаларидан ибо-рат бўлади. И.ч.з. ишлаб чиқариш жа-раёнининг узлуксиз кечишини таъминлашга хизмат қилади. Бунда уларнинг ортиқча бўлиши (и.ч.га зарур бўлмаган захиралар)га ҳам йўл қўймаслик зарур. И.ч.з. натурал кўрсаткичлар (оғирлик, ҳажм, дона, ўлчам,) да аниқланади. Унинг ҳажми корхонада муайян давр (кун, ой, квартал, йил) учун белгиланади.
Вазифасига кўра, И.ч.з. жорий захиралар, кафолатли захиралар ва тайёргарлик захираларига бўлинади. Жорий захиралар ҳар куни муайян мақсулот бирлигини и.ч. учун омбордан (ёки тўғридан-тўғри етказиб берувчидан) етказиб берилади. Кафолатли захиралардан, асосан, жорий захиралар тугаб, навбатдаги И.ч.з.ни етказиб бериш тўхтаб қолганда и.ч. узлуксизлигини таъминлаш учун фойдаланилади. Унинг даражаси шошилинч берилган буюртмани бажаришга кетган вақт ва ўтган даврда етказиб берилган И.ч.з. б-н келгусида етказиладиган захиралар орасидаги тафовут б-н белгиланади. Бунда захираларни етказиб бериш ма-софаси, уларнинг ишончлилиги, ма-териалларни ташиб бериш характери ва усули, уларни яқин жойлашган базалардан олиш имкониятлари ва б. ҳисобга олинади. Кафолатли захирани яратиш учун зарур захираларни ҳар беш кунда етказиб беришга эришиш, шу б-н бир қаторда моддий-техника таъминотини кенгайтириш керак бўлади. Тайёргарлик захиралари етказиб берилган захирани қабул қилиб олиш, уларни сифатини текшириш, саралаш, жойлаш, корхонанинг цехларига етказиб бериш ва б.ни талаб қилади. Одатда, жорий, кафолатли ва тайёргарлик захиралари биргаликда омбор захирасини ҳосил қилади. Бундан ташқари, и.ч.нинг боши ва охирида вужудга келадиган вақтинчалик (бунда захира фақат қисқа муддатга юзага келади) захиралар бор. Озиқ-овқат саноати корхоналарида мавсумий захиралар ҳосил қилинади. Уларнинг ҳажми мавсумий танаффусларнинг узунлигига боғлиқ.
Захираларни ҳаддан ташқари ошириб юбормаслик, уларни и.ч. характери ва ҳажмига қараб, меъёр даражасида яратиш зарур. Умуман захиралар маълум даражада маблағларни банд қилиб, и.ч. самарадорлигини пасайтирувчи омил ҳисобланади.
Садир Салимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.