Işlab çiqarişni avtomatlaştiriş

Işlab çiqarişni avtomatlaştiriş — maşinalaştirilgan i.ç. ni nazorat qiliş va boşqariş işlarini avtomatik qurilmalar zimmasiga yuklaş; i.ç. ni mexanizatsiyalaştirişning yuqori bosqiçi. Fan va texnika taraqqiyotinnng asosiy yönalişlaridan biri. Mehnat unumdorligi, maqsulot sifati, mehnat madaniyati va b. omillar i.ç. körsatkiçlarini yuqori darajaga kötariş imkonini beradi. I.ç.a. ning qisman (lokal), yalpi (kompleks) va töla avtomatlaştiriş bosqiçlari mavjud. Qisman avtomatlaştiriş bosqiçida i.ç. ning alohida iş turlari (suyuklik sathi balandligi, t-ra, bosim va b.) ni rostlab turiş işlari avtomatlaştiriladi. Yalpi avtomatlaştiriş bosqiçida bir neça qisman' av-tomatlaştirilgan iş turlari bölim, sex, korxona miqyosida özaro boğlangan böladi, yagona avtomatik majmua sifatida muayyan dastur böyiça boşq-ariladi. Boşqariş işlari odam (operator) nazorati ostida ötadi. Töla avtomatlaştiriş bosqiçida esa i.ç. jarayonining barqarorligi, iş turlari özgarmasligi işning yuqori samarali bölişini ta'minlaydi. Odam uçun xavfli i.ç. şaroitlarida töla av-tomatlaştirişdan foydalaniş ay-niqsa örinli böladi.

Avtomatlaştiriş vositalarining ba'zilari qadimdan paydo bölgan. Ammo mayda hunarmandçilik şaroi-tvda (18-a. gaça) bunday qurilmalar amalda qöllanilmagan. Mehnat qurollari va uskunalarining takomillaştirilişi, yangi maşina va mexa-nizmlarning yaratilişi natijasida (19-a.) i.ç. hajmi va darajasi keskin özgardi. Bu hol işlab çikarişni mexa-nizatsiyalaştiriş uçun zarur şartşaroit yaratib berdi (mas, yigiriş, töqiş, metall va yoğoç işlaş korxonalarida). 20-a. boşlarida kuçlaniş rostlagiçi ixtiro qilinganidan key-in elektr energiyasidan i.ç. da foydalaniladi; köp operatsiyali agregat-stanoklar va avtomatliniyalar vujudga keladi. I.ç.a. tuşunçasi şu davrda paydo böldi.

Avtomatlaştirilgan boşqariş qurilmalari va i.ç. jarayonlarini özlaştiriş oğir sanoat va maşina-sozlikni barpo qiliş b-n bir vaqtda (30- y.larda) boşlandi. Oğir, yengil va oziq-ovqat sanoatlarida avtomatlaştirilgan qurilmalar qöllanila boşladi, transport avtomatikasi tako-millaşdi. Energetika, metallurgiya, kimyo, maşinasozlik, kommunal xöjalik, i.t. in-tlarida avtomatika lab.lari taşkil etildi. 50-y. larga kelib xalq xöjaligining deyarli barça tar-moklarida avtomatika qöllanila boşladi. GES agregatlarini töla avtomatik boşqarişga ötildi, suv b-n ta'minlaş tizimlari va b. sohalar avtomatlaştirildi. I.ç.a. ning ilmiy asoslari, asosan, uç yönalişda rivojlandi. Birinçidan, boşqariş obyektlarining qonuniyatlari, dinamikasi, turğunligi va taşqi omillar ta'sirini örganişning samarali metodlari işlab çiqildi. Bu masalalarni tadqiqrtçilar, konstruktorlar, texnologlar birgalikda hal qiladi. Ikkinçidan, boşqariş metodlarining samaradorligi, boşqariş funksiyasining maqsadi aniqlandi. Şu asosda boşqarişga oid qaror qabul qiliş qoidalari belgilandi. Uçinçidan, ölçaş, natijalarni qayta işlaş va boşqariş fun-ksiyalarini amalga oşiradigan avtomatika vositalarining tuzilişini uyğunlaştirişning puxta, oddiy va samarali muhandislik usullari işlab çiqildi. Lekin I.ç.a. ni takomillaştiriş va rivojlantirişga doir işlar uzluksiz davom etadi. Sexlar, om-borlar va işlab çiqarişning boşqa joylarida axborot (informatsiya) larni tuziş va dastlabki işlaş klavişli qurilmalar vositasida bajariladi, yiğilgan axborotlar qayta işlaşga uzatiladi. Axborotlarni avtomatik qayd qiliş uçun datçiklardan foydalaniladi. Axborotlarni uzatiş qurollari — signal özgartirgiçlari, telemexanika apparaturasi, signallarni taqsimlovçi kommutatorlar va b. dan iborat. Axborotlarni mantiqiy va matematik işlaş qurilmalari — signallarning xarakteri va şaklini özgartiruvçi funksional özgartirgiçlar axborotni berilgan algoritm böyiça qayta işlovçi qurilmalar (şu jumladan, hisoblaş maşinalari) va b. ni uz içiga oladi. Axborotlarni kursatuvçi qurilmalar (şu jumladan, xisoblaş maşinalari) va b. ni uz içiga oladi. Axborotlarni kursatuvçi kuril-malar — signal tablosi, mnemonik sxemalar, milli va raqamli asboblar, elektron-nur trubkasi, harf va raqamli bosma maşinalar operatorodamga i.ç. jarayonlarining borişini kursa-tadi va muhim parametrlarni qayd qilib boradi. Boşqariş ta'sirlarini işlab çiqadigan qurilmalar axborotlarning kuçsiz signallarini kuçli impulslarga aylantiradi. Bu im-pulslar himoya, rostlaş yoki boşkdriş qurilmalarining ijro organiga ta'sir etib, ularni işga tuşiradi. Axborotlarni yigiş va dastlabki işlaş vositalari majmui xalq xujaligi tarmoqlarini boşqarişni avtomatlaştirişga imkon beradi. I.ç. jarayonlarini boşqarişni avtomatlaştirişda i.ç. ni maqbul (optimal) rejimda olib borişga imkon beruvçi nazorat va rostlaş jihrzlari, analitik texnika va dasturli boşqariş majmualari ham juda muhim. Mac, gidroelektr st-yalarida suv havzasidan çiqqan suv gidroagregat turbinalaridan uzluksiz ötib turadi. Avtomatik rostlagiçlar turbinalarning aylanişlar sonini, işlab çiqarilgan tok çastotasi va kuçlanişini, faol (aktiv) va reaktiv quvvatlarni rostlab turadi. Himoya qurilmalari avariyaning oldini oladi. Avtooperator agregatlarini jadvalga mos holda işga tuşirib va töxtatib turadi. Energotizim dispetçeri telemexanika qurilmasidan foydalanib, GES ni uzoqdan (markaziy pultdan) turib boşqaradi. Özbekistondagi de-yarli hamma GES lar şunday tartibda işlaydi.

Issiqlik elektr st-yalarini boşqariş ança qiyinroq. Quvvati bir neça yuz MVt li «qozon — turbina — generator — transformator» bloki turli agregatlardan taşkil topgan. Mas, quvvati 800 MVt li blokda 1000 ga yaqin boşkariş obyekti va 1300 ga yaqin nazorat qilinuvçi parametrlar bor. Avtomat boşkariş tizimi yordamida şu obyekt va parametrlarni bitta muhandis-operator boşkaradi.

Texnologik jarayonlari uzluksiz ötadigan kimyo, neft kimyosi, gaz va farmatsevtika sanoati, suv ta'minoti, kanalizatsiya va b. ni ham avtomatlaştiriş mumkin. Konçilikda tog jinslarini qöporiş usullarini takomillaştiriş b-n birga, bu işni samarali avtomatlaştirişga imkon beradigan termik, elektr va akustik qöporiş usullari rivojlanmoqda; şaxtalarda EHM (elektron hisoblaş maşinasi) va kompyuterlar qöllanilmoqda.

Metallurgiyada foydali qazilmalarni qayta işlaş jarayonlari, asosan, siklli tartibda olib boriladi. Domna işlab çikarişida barça asosiy parametrlar avtomatik tarzda ölçanadi va rostlanadi. Issiklik rejimini boşqariş tizimida EHM va kompyuterlar qöllaniladi. Marten peçlarida gaz sarfi avtomatik rostlab turiladi.

Prokat stanlarida asosiy yuritma, qisiş qurilmalarining yuritmalari va yordamçi mexanizmlarni boşqariş avtomatlaştirilgan. Hisoblaş maşinalari yordamida ma-teriallarni çiqindiga çiqarmasdan biçiş tizimi qöllanilmoqda. Hozirgi zamon maşinasozligida I.ç.a, texnika taraqqiyotining asosidir. Avtomat-stanoklar b-n birga köp operatsiyali agregatlar, gidravlik, pnevmatik, elektr yoki aralaş boşqariş tizimlari yaratildi va takomillaştirilmoqda. Dasturli boşqariladigan metall işlaş stanoklarining iş sikli töla avtomatlaştirilganda ham stanoklarning universalligi saqlanadi. Yiğiş jarayonlarini avtomatlaştiriş maşinasozlikning murakkab va dolzarb masalalaridan hisoblanadi. U katta iqtisodiy samara beradi. Yiğilgan uzel va buyumlarning sifati yiğiş vaqtida avtomatik ravişda uzluksiz tekşirib turiladi. Mas, Toşkent q.x. maşinasozligi z-dida şpindellar avtomat liniyada tay-yorlanadi, paxta teriş maşinalari avtomat konveyerlarda yiğiladi, Andijondagi «ÖzDEU avto» korxonasida barça işlar avtomatlaştirilgan.

Radiodetallar, elektron lam-palar, ion asboblar, elektron-nur trubkalari, tranzistorlar, montaj simlari, radioelektron apparatlar va televizorlarni i.ç. töla avtomatlaştirilgan. Yengil sanoatda avtomatlaştirilgan kurilmalar va korxonalarni boşqarişning avtomat tizimlari joriy etilgan va etilmoqda. Poyabzal, galantereya va b. tarmoqlar buyumlarni yalpi işlab çiqaradigan yuqori unumli avtomat kurilmalar b-n ta'minlangan. Umumiy ovqatlaniş korxonalarida ham I.ç.a. ning ahamiyati katta. Mahsulotlarni işlaş (artiş, töğraş, maydalaş va b.) avtomat qurilmalari masalliklarning töyimliligi va xuşxörligini töla saqlaydi, iyerofgarçilikni ança kamaytiradi.

Paxta sanoatida ham yalpi avtomatlaştiriş joriy qilingan. Ularda paxtan i qabul qilişdan tortib, tola, çiğit va momiq ajratib oliş va tolani toylaşga qadar jarayonlarni avtomatlaştiriş majmualari mavjud. Transportda yukva yölovçilar taşiş salmoğining ösişi transportning barça turlarini kengaytiriş va mavjud liniyalarda harakatni tezlatiş b-n boğliq. T.y. transportini ekspluatatsiya qilişni avtomatlaştiriş poyezdlarning qatnaş grafiklariga aniq rioya qilişga va harakat xavfsizligini ta'minlaşga imkon beradi. Poyezdlar «avtomaşinist» yordamida boşqarilmoqda. Yuk va passajir kemalarida köp işlar avtomatlaştirilgan. Samolyotlar «avtopilot»dan foydalanib boşqarilmoqda. Obhavo xizmati turli meteorologik ma'lumotlarni ölçaş, yiğiş,, uzatiş va işlaş b-n şuğullanadigan murakkab kompleksdir. Bu ma'lumotlar atmosferaning turli qatlamlarida havo bosimi, t-rasi va harakat tezligi, namlik, yoğingarçilik miqdori va b. dan iborat. Gidrometeorologiyani yanada rivojlantiriş uçun bu sohani avtomatlaştiriş şart. Yer sun'iy yöldoşlari, EHM, kompyuterlar bu sohada insonga juda katta yordam bermoqda.

Işlab çiqarişni avtomatik boşqariş — işlab çikarişning turli tarmoqlarini boşqarişda matematik metodlar, avtomatik qurilmalar va hisoblaş texnikasi vositalarini qöllaş. Uning ilmiy asosi — iqtisodiy kibernetika. Odam b-n kibernetik maşinalarning munosabatiga oid uslubiy va aniq masalalarni hal qiliş uning muhim vazifasidir.

I.ç. a. da EHM dan taşqari, önlab ixtisoslaştirilgan avtomatik kurilmalar, kompyuterlar işlatiladi. I.ç.a. axborotlarni yiğiş, qayta işlab çiqişga oid maşaqqatli işlardan ozod qiladi, uning ijodiy rolini oşiradi, iş unumini kötaradi, işlab çiqarişni boşqariş b-n band bölgan kişilardan boşqa maqsadlarda foydalanişga imkon beradi.

Ad.: Mansurov X., Avtomatika va paxtani dastlabki işlaş jarayonlarini avtomatlaştiriş, T., 1995.

Vosil Krbulov, Erkin Yoqubov.