Işlab çiqarişni intensivlaş
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 441–442-b. — ziyouz.com
Işlab çiqarişni intensivlaş — texnika, moddiy va mehnat resurelari potensialining har bir birligidan yanada töliqroq foydalaniş yöli b-n i.ç. jadalligini oşiriş. Zamonaviy texnika va texnologiyani joriy etiş, i.ç. jarayonini mexanizatsiyalaştiriş, avtomatlaştiriş, kompyuterlaştiriş, mehnat resurelaridan ratsional foydalaniş orqali barça jabhalarda yuqori körsat-kiçga erişişga asoslanadi. Intensiv ösiş ekstensiv ösişdan mavjud i.ç. kuvvatlari, texnik, moddiy resurelarni samarali işlatiş b-n farq qiladi. I.ç.i. darajasi asosiy fondlarning 1000 sömlik qiymatiga qança mahsulot i.ç., bir xodim (işçi) ga töğri keladigan muayyan davr (oy, çorak, yil) mobaynida işlab çiqarilgan mahsulot hajmi (unumdorlik), bir kvadrat metr i.ç. maydoniga töğri keladigan mahsulot hajmi va b. körsat-kiçlar b-n baholanadi. I.ç.i. ning asosiy manbalari ilmiy-texnika taraq-qiyoti, i.ç. va mehnatni uyuştirişni takomillaştiriş, boşqarişning yangi usullarini qöllaşdir. I.ç.i. xalq xöjaligining barça tarmoqlariga xos. Sanoatda I.ç.i xom aşyo va yoqilği, moddiy resurelarning yangi turlarini kiritiş, yuqori samarador komp-leks-mexanizatsiyalaşgan va avtomatlaştirilgan zamonaviy texnologiyalarni joriy etiş, i.ç. jarayonini tezlaştiriş, yoqilği va energetika, material, xom aşyo, maydon, asbobuskunalardan foydalanişni yaxşilaş, kooperatsiyalaş va ixtisoslaştiriş asosida işlab çikarişni ilmiy taşkil etiş hisobiga amalga oşiriladi. Qurilişda I.ç.i. bino va inşo-otlarni sanoatda tayyorlangan qismlardan montaj qiliş jarayonini kompleks mexanizatsiyalaştiriş, yuqori unumli texnikalarni qöllaş, quriliş muddatini qisqartirib, uning sifatini oşiriş va b. da körinadi. Qişloq xöjaligida I.ç.i. mexanizatsiya, melioratsiya, kimyolaştiriş, elektrlaştiriş asosida dehq-onçilik madaniyatini oşirişdan, tuproq unumdorligini oşiriş, biologiya va agronomiya fanlarining eng muhim yangi yutuklarini, yangi texnika va texnologiyalarni joriy etişdan iborat.
Sanoatda I.ç.i. darajasi keyingi davrda mehnat unumdorligining, asosiy i.ç. fondlari qiymatining ösi-şi, mahsulot umumiy hajmining op-tişi, yoqilği sarfi soliştirma xis-sasining pasayişi, metall eritiş peçlarining 1m2 hisobiga örtaça sut-ka davomida eritilgan pölat mikdo-rining oşişi va b. körsatkiçlar b-n tavsiflanadi. Bozor iqtisodiyoti şaroitlarida I.ç.i. raqobat kuraşida yengib çiqişning muhim omillaridan biri.
Mamlakatlar iqtisodiyotining rivoji ham ekstensiv va ham intensiv omillardan foydalaniş yöli b-n boradi.
Sadir Salimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИШЛАБ ЧИҚАРИШНИ ИНТЕНСИВЛАШ — техника, моддий ва меҳнат ресурелари потенциалининг ҳар бир бирлигидан янада тўлиқроқ фойдаланиш йўли б-н и.ч. жадаллигини ошириш. Замонавий техника ва технологияни жорий этиш, и.ч. жараёнини механизациялаштириш, автоматлаштириш, компьютерлаштириш, меҳнат ресуреларидан рационал фойдаланиш орқали барча жабҳаларда юқори кўрсат-кичга эришишга асосланади. Интенсив ўсиш экстенсив ўсишдан мавжуд и.ч. кувватлари, техник, моддий ресуреларни самарали ишлатиш б-н фарқ қилади. И.ч.и. даражаси асосий фондларнинг 1000 сўмлик қийматига қанча маҳсулот и.ч., бир ходим (ишчи) га тўғри келадиган муайян давр (ой, чорак, йил) мобайнида ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажми (унумдорлик), бир квадрат метр и.ч. майдонига тўғри келадиган маҳсулот ҳажми ва б. кўрсат-кичлар б-н баҳоланади. И.ч.и. нинг асосий манбалари илмий-техника тарақ-қиёти, и.ч. ва меҳнатни уюштиришни такомиллаштириш, бошқаришнинг янги усулларини қўллашдир. И.ч.и. халқ хўжалигининг барча тармоқларига хос. Саноатда И.ч.и хом ашё ва ёқилғи, моддий ресуреларнинг янги турларини киритиш, юқори самарадор комп-лекс-механизациялашган ва автоматлаштирилган замонавий технологияларни жорий этиш, и.ч. жараёнини тезлаштириш, ёқилғи ва энергетика, материал, хом ашё, майдон, асбобускуналардан фойдаланишни яхшилаш, кооперациялаш ва ихтисослаштириш асосида ишлаб чикаришни илмий ташкил этиш ҳисобига амалга оширилади. Қурилишда И.ч.и. бино ва иншо-отларни саноатда тайёрланган қисмлардан монтаж қилиш жараёнини комплекс механизациялаштириш, юқори унумли техникаларни қўллаш, қурилиш муддатини қисқартириб, унинг сифатини ошириш ва б. да кўринади. Қишлоқ хўжалигида И.ч.и. механизация, мелиорация, кимёлаштириш, электрлаштириш асосида деҳқ-ончилик маданиятини оширишдан, тупроқ унумдорлигини ошириш, биология ва агрономия фанларининг энг муҳим янги ютукларини, янги техника ва технологияларни жорий этишдан иборат.
Саноатда И.ч.и. даражаси кейинги даврда меҳнат унумдорлигининг, асосий и.ч. фондлари қийматининг ўси-ши, маҳсулот умумий ҳажмининг op-тиши, ёқилғи сарфи солиштирма хис-сасининг пасайиши, металл эритиш печларининг 1м2 ҳисобига ўртача сут-ка давомида эритилган пўлат микдо-рининг ошиши ва б. кўрсаткичлар б-н тавсифланади. Бозор иқтисодиёти шароитларида И.ч.и. рақобат курашида енгиб чиқишнинг муҳим омилларидан бири.
Мамлакатлар иқтисодиётининг ривожи ҳам экстенсив ва ҳам интенсив омиллардан фойдаланиш йўли б-н боради.
Садир Салимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.